Urząd pod specjalnym nadzorem. Tajemnice operacji „Baszta”

Psychoza wojny i fiksacja na punkcie obrony cywilnej to nic nowego w powiecie wrzesińskim. W latach 1973–1975 kontrwywiad ochraniał Prezydium Powiatowej Rady Narodowej przed szpiegami z NATO.

Służba Bezpieczeństwa strzegła stanowiska kierowania nr 1 Powiatowego Komitetu Obrony, który urządzono w budynku przy ul. Chopina 9 (dzisiejsza siedziba USC). Prezydium było wówczas rozległe, ponieważ obejmowało również Chopina 10 (łącznik i budynek starostwa).

ANTYPOLSKA DZIAŁALNOŚĆ

Dla kontrwywiadu lokalizacja urzędu u zbiegu ulic Chopina i 3 Maja była istotna. W pobliżu był wylot na trasę E-8, natomiast przy ul. Kościuszki stacjonował batalion łączności armii radzieckiej. Stąd częste wizyty samochodów attaché wojskowych ambasad USA i Francji. Pisaliśmy już o tym w ramach tego cyklu (tekst pt. Jak CIA i MI6 penetrowały radziecką bazę wojskową we Wrześni).

Rola i miejsce naszego kraju w systemie państw socjalistycznych oraz tym, że każdorazowe zaostrzenie sytuacji międzynarodowej powoduje wzrost antypolskiej działalności służb specjalnych przeciwnika. Szczególnie państw – członków NATO – brzmiała dyrektywa departamentu II MSW.

Bezpieka we Wrześni miała wykrywać i skutecznie unieszkodliwiać agentury wrogich wywiadów, mogących działać w rejonie lokalizacji stanowiska kierowania z zadaniami szpiegowskimi, sabotażowo-dywersyjnymi i terrorystycznymi. Dlatego od czerwca 1973 do września 1975 kontrwywiad prowadził sprawę obiektową o kryptonimie „Baszta”. Realizatorem był kpt. Hieronim Stefaniak z pionu II SB we Wrześni. Zadań operacyjnych było tak wiele, że bezpiekę często wspierała także milicja.

SCHYŁEK

Był to czas schyłkowego Józefa Cichowlasa (I sekretarza Komitetu Powiatowego PZPR) i reformy administracyjnej. Powiat wrzesiński zaczął dosłownie zanikać. Kontrwywiad miał ochraniać Powiatowy Komitet Obrony. Przewodniczącym komitetu był Andrzej Dzieciuchowicz, zastępcą ds. gospodarczo-obronnych Zygmunt Kyc, zastępcą ds. polityczno-obronnych Edmund Antczak, sekretarzem Zygmunt Heller. Ponadto członkami sztabu byli: Danuta Radoch, mjr Alicja Kostrzewska – komendant powiatowa MO we Wrześni, płk Jerzy Muchowicz i Zdzisław Mirecki.

Skład komitetu został zatwierdzony przez Egzekutywę KP PZPR. Z tego gremium wywodzili się zresztą Dzieciuchowicz, Kyc, Antczak, Radoch i Kostrzewska. Jednocześnie Andrzej Dzieciuchowicz był naczelnikiem powiatu (przewodniczącym prezydium PRN), a jego zastępcą Zdzisław Mirecki. Słowem: w komitecie znalazły się kluczowe osoby z partii i administracji.

INWIGILACJA

Służba Bezpieczeństwa nie interesowała się nomenklaturą komitetu powiatowego. Uwagę zwróciła na szeregowych pracowników prezydium, np. kierownika sekretariatu PKO, kaprala rezerwy Bogusława Piątka:

Objąć systematyczną kontrolą z uwzględnieniem jego prywatnych kontaktów poza godzinami pracy – czytamy w planie operacyjnym „Baszty”.

W zainteresowaniu znalazły się dwie pracownice wydziału budżetowo-gospodarczego, Barbara Zając i Wiesława Biberstein, które miały rodziny we Francji. Inwigilowano również Jana Adamczyka, pracownika wydziału rolnictwa i leśnictwa, ponieważ jego żona była pochodzenia niemieckiego. Do tego wykorzystywano tzw. osobowe źródła informacji: tajnego współpracownika ps. Karol (pracownika spółdzielni mieszkaniowej) i kontakt operacyjny ps. Obserwator, który pracował w prezydium.

Z doniesienia TW Karol o Janie Adamczyku:

W urzędzie powiatowym nie posiada specjalnie przyjaciół. Mówi się o nim, że jest człowiekiem skrytym, gdyż nie lubi prowadzić dyskusji o szerszych problemach. […] Wymieniony posiada żonę narodowości niemieckiej. Z żoną swoją nigdy nie był widywany we Wrześni.

O Barbarze Zając:

Jako pracownica przyjaźni się z Łapawcem Romanem, przewodniczącym Komitetu Kultury i Turystyki. Łapawiec udziela się w sporcie hokejowym. Ponadto przyjaźni się z ob. Wesołek Leokadią.

LIKWIDACJA POWIATU

Na kontroli operacyjnej urzędników się nie skończyło. Sprawdzono także lokatorów kamienic z ul. Chopina i 3 Maja sąsiadujących z prezydium. Kilkoro z nich miało rodziny w RFN, dlatego także znaleźli się w zainteresowaniu kontrwywiadu Służby Bezpieczeństwa. Podobnie rzecz miała się z 10 mieszkańcami z przeszłością kryminalną. Byli stale nachodzeni i kontrolowani przez Milicję Obywatelską. Prześwietleni zostali również rzemieślnicy, którzy wykonywali remont w willi starosty na potrzeby Powiatowego Komitetu Obrony. Kontrolą łącznie objęto 168 osób.

Sprawa obiektowa „Baszta” została zamknięta 23 września 1975 roku w związku z likwidacją terenowych organów administracji państwowej szczebla powiatowego. Rozwiązano Powiatowy Komitet Obrony i stanowisko kierowania. Sprawy wojskowe i obrony cywilnej przejęły gminy.

Dzisiaj urzędniczki ze starostwa powiatowego nie mają takiej ochrony jak 50 lat temu. Przykładowy opalony „Hiszpan” Rubcow z GRU może działać.