Od małego tartaku do giganta. Burzliwe losy fabryki w Orzechowie

Już od ponad 130 lat w Orzechowie funkcjonuje fabryka przetwórstwa drewna. Przedsiębiorstwo założyli Niemcy. Obecnie to spółka Skarbu Państwa.

Dzisiaj w największej wsi powiatu wrzesińskiego produkuje się sklejkę (sklejone warstwy cienkiego drewna), płyty stolarskie i komponenty drewniane. Wielka historia zakładu położonego wśród lasów zaczęła się od małego tartaku, który na przełomie lat 1893/1894 otworzył Niemiec o nazwisku Krams. Interes odsprzedał w 1904 roku pobratymcowi Hauffowi. Wówczas fabryczka przerabiała głównie drewno sosnowe. Zatrudnienie było jeszcze niewielkie, 30–40 osób.

Punktem zwrotnym w dziejach firmy był rok 1920. Wtedy tartak od Hauffa kupił Bolesław Bystrzycki. Trzy lata później powstała spółka pod nazwą Zjednoczone Fabryki Przeróbki Drzewa „B. Bystrzycki” SA.

POŻAR I ROZWÓJ

W 1928 roku fabrykę strawił wielki pożar. Mimo to Bystrzycki zdołał przekształcić zniszczoną manufakturę w nowoczesny zakład. W 1935 roku uruchomiona została produkcja oklein, cztery lata później także sklejek.

Fabryka zajmowała 26 ha. Roczna zdolność przetwórcza sięgała 6000 m³ drewna, a w 1936 roku doszła do poziomu nawet 15 tys m³. Zakład posiadał bocznicę kolejową, która prowadziła nad Wartę, do portu rzecznego. Drewno było transportowane berlinkami (barkami) w górę i w dół rzeki.

Spółka miała swoje przedstawicielstwo handlowe w Gdańsku, Łodzi, Krakowie, Poznaniu, Sosnowcu, Warszawie, Aleksandrii i Paryżu. Jej rynkową wartość szacowano na 2,6 mln zł.

FABRYKANT

Aż 80 proc. produkcji było wysyłane na eksport, przede wszystkim do Szwecji. W Orzechowie pracował nawet Szwed o nazwisku Karstensen, który zajmował się wysyłką drzewa.

Bystrzycki zatrudniał 600 robotników i 18 urzędników. Pracownikom produkcyjnym płacił niewiele, 20–30 groszy na godzinę. Jak zauważyła prasa:

Stwierdzić musimy, że inspektor pracy miałby tam wiele do mówienia w kwestii uregulowania warunków pracy i płacy. Robotnicy pracowali po 10 godzin dziennie.

Bolesław Bystrzycki budował Orzechowo. Miał cegielnię, która dostarczała budulec do wznoszenia domów i willi. Za to z drewna powstała kaplica. Niedzielne nabożeństwo odprawiał proboszcz z Czeszewa ks. Feliks Błażejewski.

WYGNANIE

W 1939 roku Bystrzycki musiał opuścić Orzechowo. Niemcy przystosowali fabrykę do celów wojskowych. Rozpoczęła się produkcja mebli koszarowych, skrzyni do amunicji i sani transportowych. Zatrudnieni do tego zostali jeńcy wojenni. 21 stycznia 1945 roku hitlerowcy podpalili budynki produkcyjne i uciekli z Orzechowa. Płonącą fabrykę uratowali mieszkańcy. Niestety dzieła zniszczenia dopełniła wkraczająca Armia Czerwona, która okradła kombinat z maszyn i urządzeń.

Bolesław Bystrzycki wrócił, ale już do nowych realiów. PKWN mówił o gospodarce trójsektorowej, a więc początkowo tolerował jeszcze kapitał prywatny. Ruszyła odbudowa fabryki. Przedsiębiorstwo podzielono na trzy części. Do Bystrzyckiego należał tartak, fryzownia, okleiny i cegielnia. Zakład produkujący sklejkę został wydzierżawiony Ignacemu Konopieckiemu. Trzecią część – produkcję płyt stolarskich – przekazano pod zarząd państwowy.

W 1946 roku Bolesław Bystrzycki stworzył wspólnie z 53 udziałowcami spółkę komandytową Wspólnota Pracowników Przemysłu Drzewnego. Miało to uchronić zakład przed pełną nacjonalizacją. Nadzieja okazała się płonna. 3 czerwca 1948 roku zakład został upaństwowiony i włączony jako Zakład nr 1 w Orzechowie do Mazurskich Zakładów Przemysłu Drzewnego. Władza ludowa obiecała Bystrzyckiemu odszkodowanie za nacjonalizowany zakład. Pieniędzy jednak nigdy nie otrzymał. Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa wysiedlił całą rodzinę poza powiat wrzesiński.

ROZBUDOWA

W 1951 roku na bazie Zakładu nr 1 w Orzechowie powstały Orzechowskie Zakładu Przemysłu Drzewnego, natomiast w 1953 nastąpiła zmiana nazwy na Orzechowskie Zakłady Przemysłu Sklejek. Fabryka zatrudniała już wtedy 900 osób. Od tego czasu była powiększana i modernizowana. W latach 60. rozbudowano fryzownię i zmodernizowano okleiniarnię. Zakład uruchomił produkcję parkietu klejonego.

W 1975 roku przekazano do eksploatacji nowy wydział zakładu produkujący płyty stolarskie. Zainstalowano także ciąg łuszczarsko-suszarniowy na wydziale sklejek. W 1979 oddano do użytku nowy biurowiec zakładu. Powstało zaplecze socjalno-bytowe dla pracowników, m.in. obiekt rekreacyjny Relax ze słynnym do dzisiaj basenem. Zatrudnienie wzrosło do 1450 osób. W latach 80. zmodernizowano wydział produkcji sklejek. Fabryka zajmowała powierzchnię około 40 ha, a więc dwa razy większą niż wrzesiński Tonsil.

KRYZYS

Na początku lat 90. zakład przerabiał rocznie około 80 tys. m³ drewna tartacznego i okleinowego. Sporo środków firma wydawała na prace badawczo-rozwojowe, co pozwoliło uruchomić produkcję nowych wyrobów, m.in. tarcicy, fryzy, parkietu litowego i mozaikowego, sklejek płaskich, profilowych i boazeryjnych, płyt stolarskich, wiórowych oraz oklein z surowca rodzimego i egzotycznego.

Orzechowskie Zakłady Przemysłu Sklejek w tym okresie były głównym dostawcą półfabrykatów do produkcji mebli w zakładach w Swarzędzu i Jarocinie. Spore dochody firmie przynosił także eksport do Niemiec, Wielkiej Brytanii, Belgii, Szwecji, Włoch, Austrii, Francji i Danii. W 1992 roku uruchomiono stolarnię oraz wydział produkcyjny, który zajmował się obróbką sklejek profilowanych.

Jednak kryzys gospodarczy wywołany reformami dotarł również do Orzechowa. Było to widać po spadku obrotów, ciążącym na firmie ogromnym majątku i przerostach zatrudnienia.

KOMERCJALIZACJA

Sklejki w Orzechowie ciągle utrzymują status zakładu państwowego. Przedsiębiorstwa nie można było sprywatyzować na fali przekształceń lat 90., ponieważ od 1991 spadkobiercy Bystrzyckich prowadzili batalię sadową ze Skarbem Państwa o odzyskanie utraconego majątku. Dopiero w 2011 roku Naczelny Sąd Administracyjny wydał postanowienie stwierdzające, że nacjonalizacja nastąpiła zgodnie z przepisami, co umożliwiło dalsze działania związane z komercjalizacją i prywatyzacją firmy. Dlatego 1 stycznia 2014 roku dotychczasowe Orzechowskie Zakłady Przemysłu Sklejek w drodze komercjalizacji zostały przekształcone w spółkę Sklejka Orzechowo SA. Nastąpiła znaczna redukcja zatrudnienia, do około 300 pracowników. Powierzchnia fabryki skurczyła się do 17 ha.

Wcześniej, w 1994 roku, na nieruchomościach wykupionych od OZPS rozpoczęła działalność firma Tarkett-Polska, będąca filią szwedzkiej Tarkett-AB. Szwedzi zakończyli produkcję w Orzechowie w 2025 roku.

Poszczególni prezesi Sklejki prowadzili zakład z różnym powodzeniem. Niektórzy mogli pochwalić się dobrymi wynikami. Na przykład w 2004 roku zakład otrzymał nagrodę gospodarczą marszałka województwa wielkopolskiego za bardzo dobre wyniki finansowe.

W 2020 roku Sklejka Orzechowo zainwestowała 26 mln zł w nowoczesną, energooszczędną i mniej pracochłonną technologię produkcji sklejki. Powstała nowa hala o powierzchni 2300 m².

Wyjście Tarkettu wywołało zmianę nastrojów w Orzechowie. W 2026 roku Skarb Państwa też zaczął wykonywać dziwne ruchy wobec Sklejki Orzechowo SA. Ministerstwo Aktywów Państwowych planuje oddać nadzór nad spółką na rzecz Agencji Rozwoju Przemysłu. Decyzja ta wywołała protesty załogi. Nastroje w branży drzewnej znów nie są najlepsze.