Przestrzeń i perspektywa

Sztandar zawsze był wojskową relikwią i symbolem honoru żołnierskiego. Pamiętamy chwilę, w której pod Grunwaldem zachwiała się i upadła Wielka Chorągiew Ziemi Krakowskiej. Triumfalizm Krzyżaków był przedwczesny, gdyż żaden z nich nie wyszedł żywy z desperackiej i skutecznej próby odbicia jej przez rycerstwo polskie. Był to przełomowy moment bitwy, w której Zakon utracił 51 chorągwi. 

Na XX–wiecznych polach bitew sztandar był już raczej uświęconym rekwizytem, używanym w momentach szczególnych, przy różnego rodzaju prezentacjach i wręczaniu odznaczeń. Wszystko wskazuje na to, że sztandar 68. pułku piechoty został pośpiesznie zakopany, ale znaczący udział miały w tym osoby trzecie. Na pierwszy trop natrafiono przypadkowo:

Jego ślad pojawił się w roku 1977. Wówczas Marek Boczkowski, uczeń 8 klasy szkoły podstawowej, przemierzając z ojcem szlaki wrześniowych walk, odnalazł grot sztandaru 68. pp w miejscowości Rokicina, gdzie nawet do dnia dzisiejszego widoczne są ślady wojny. „Właśnie w takim starym okopie zacząłem rozgrzebywać piasek. Tuż pod powierzchnią, na głębokości około 15 centymetrów, natrafiłem na coś metalowego. Ostrożnie zacząłem odgarniać piasek. Najpierw wyłoniła się podstawa, później liczba 68, a na końcu wspaniały orzeł”. Wraz z orłem odnalazło się też 7 pieczęci pułkowych. Wszystkie artefakty trafiły do Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą (Sensacyjne znalezisko).

Losy płata sztandaru nadal pozostawały więc nieznane. Sytuacja bitewna nie pozwalała na skuteczne i planowe działania, więc zastosowane zabezpieczenie było prawdopodobnie zaledwie prowizoryczne. Nie napawało to optymizmem, gdyż Niemcy skrupulatnie przeszukiwali teren zakończonych bitew w poszukiwaniu broni i insygniów, które traktowali jako trofea:

Inicjatywę przejęły osoby zamieszkałe w okolicy, przenosząc sztandar w inne miejsce, z dala od pierwotnego miejsca ukrycia. Ich tożsamość wiąże się ściśle z miejscem odnalezienia płatu, członkowie rodziny, do której należało nieistniejące już gospodarstwo, należeli bowiem do AK. Udało się nie tylko ustalić personalia ukrywających sztandar braci – Mariana i Henryka Popielarków – ale również nawiązać kontakt z Mirosławem Popielarkiem, bratankiem Mariana i Henryka (Tamże).

Losy braci były tragiczne. Byli żołnierzami AK i walczyli w powstaniu warszawskim. 21 sierpnia 1944 roku, podczas natarcia na Dworzec Gdański, zginął HENRYK. Następnego dnia do akcji włączył się niemiecki pociąg pancerny i w walce z nim poległ MARIAN POPIELAREK, ps. „Kordian”. MIROSŁAW urodził się już po wojnie, ale przytoczył wiarygodną relację trzeciego, najmłodszego z braci POPIELARKÓW, jego nieletniego wówczas ojca: 

Będąc jeszcze 12–letnim chłopcem widział, jak jego starsi bracia zabezpieczali i smołowali tajemniczą bańkę po mleku – pamiętał, że było to w roku 1940. Dziecka nie wtajemniczono w szczegóły przechowywania niebezpiecznego depozytu. Edward mógł jedynie później przypuszczać, że coś ukryto na terenie gospodarstwa, przypuszczalnie w ogrodzie lub sadzie. I ten domysł się potwierdził.

Płat sztandaru został zidentyfikowany w bańce na mleko i nawet wiadomo, kto był jej właścicielem. Ze znaku własności wynika, że był to gospodarujący w miejscowości Łady osadnik niemiecki. Pojemnik spoczywał na niewielkiej głębokości, zamknięty grubym, drewnianym kołkiem uszczelnionym smołą. Czas był jednak nieubłagany – drewno uległo zgniliźnie i momentalnie rozpadło się, a ścianki naczynia zostały przeżarte rdzą. Konserwatorzy zdecydowali się na wydobycie tkaniny dopiero następnego dnia. Nie było to zadanie łatwe, gdyż materiał przywarł do zardzewiałego dna kanki. Konieczne okazało się jej rozcięcie, chociaż, zważywszy na kontekst, przestała już być zwyczajną kanką i stała się zabytkiem:

Po przedłużających się czynnościach, które zakończyły się pomyślnym wyciągnięciem chorągwi owiniętej w strzępy trudnej do zidentyfikowania odzieży i szmat, przystąpiono do delikatnego rozwijania tkaniny. Powoli oczom obserwujących ukazywały się bogate hafty tworzące wieniec laurowy – symbole triumfu i zwycięstwa, okalające wizerunek orła. I numer – ku ogólnemu zaskoczeniu, nie 37, a 68 (Tamże).

W tym miejscu autor przedstawia krótką historię wrzesińskiego pułku według numeracji z 1 lutego 1920 roku. Przypomniany został udział w bitwie warszawskiej 1920 i mające znaczenie rodowodowe zdobycie Nasielska. Swoje miejsce znalazł też akt wręczenia sztandaru przez Prezydenta RP.

Decyzją Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków sztandar został uznany za własność Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą, w którym eksponatem był już odnaleziony w 1977 roku grot oraz pieczęcie pułkowe. Płat został odnaleziony i uratowany, ale jego dalsze losy trudno jest datować. Ocenia się, że prace konserwatorskie potrwają około trzech lat i opracowano nawet wstępny kosztorys, ale na pewno już nieaktualny, gdyż żyjemy przecież w okresie żywiołowej galopady cen. Wszystko to jednak nie ma większego znaczenia, gdyż znalezisko pod względem historycznym jest przecież bezcenne.

Zrekonstruowany sztandar na pewno więc nie wróci do Wrześni i jest to rozstrzygnięcie, które wydaje się zoptymalizowane i które w pełni zaakceptowały władze samorządowe Wrześni, organizacyjnie, ale również finansowo zaangażowane w akcję ratowania sztandaru. Autor artykułu bardzo umiejętnie łączy historię z dniem dzisiejszym. Przedstawiono powojenne losy żołnierskie związane z 68. pp, ale także formy upamiętnienia. W tym celu wykorzystano opracowania wrzesińskie, dzięki czemu znacznie poszerzono źródłowość materiału.

Pamięć jest kultywowana zarówno w Sochaczewie, jak i we Wrześni. Wydane w 1985 roku opracowanie Żołnierze 68 Pułku Piechoty z Wrześni ALOJZEGO DĘBINY–PLUCIŃSKIEGO eksponuje obelisk ku czci poległych żołnierzy 68. pp na wojennym cmentarzu w Sochaczewie–Trojanowie. Jego odsłonięcie miało miejsce 16 września 1984 roku z udziałem kombatantów z Wrześni, której społeczeństwo partycypowało w kosztach tego przedsięwzięcia. Wtedy już od dekady stał pomnik 68. pp we Wrześni, ale było to upamiętnienie raczej skromne, będące zaledwie ukradkowym ukłonem w stronę faktograficznie pojmowanej historii:

Wrzesiński Związek Inwalidów Wojennych zainicjował oraz zrealizował budowę pomnika na wojennym cmentarzu w Sochaczewie–Trojanowie, poświęconego poległym żołnierzom pułku. Pomnik został zbudowany z wrzesińskich ulicznych kamieni. […] Dotychczas Września nie miała znaczących symboli szczytnych tradycji swego pułku, w którego szeregach podczas wrześniowych zmagań poległo lub zostało rannych 1240 żołnierzy (Żołnierze 68 Pułku...).

Gruntowną modernizację i przebudowę obiektu przeprowadzono dopiero w 1984 roku. Od tego czasu pomnik na zbiegu ulic Słowackiego i Wojska Polskiego stał się miejscem celebrowania rocznic związanych z II wojną światową oraz historią 68. pp. Monument ten pozbawiony jest cokołu, którego rolę przejęła cała ziemia wrzesińska. Jest to przestrzeń symboliczna, gdyż cokoły pod pomnikami spersonalizowanymi bywają przechodnie i pozbawione perspektywy. 

Z teki Stańczyka
Konserwacja obejmie przede wszystkim płat sztandaru, ale planowane jest również odtworzenie szarfy, drzewca wraz z okuciami i pamiątkowych gwoździ. Całość zostanie umieszczona w stylizowanej gablocie. Dopuszcza się wykonanie drzewca mającego honorować instytucje i osoby, które przyczyniły się do odnalezienia sztandaru, a także stworzenie jego stałej ekspozycji. 

Roman Nowaczyk – „Stańczyk”