Września miała swojego Wokulskiego?

Konstanty Winżewski senior był jednym z najbogatszych mieszkańców Wrześni w drugiej połowie XIX wieku. Niestety po potężnym wrzesińskim rodzie zostało niewiele śladów. Jednym z nich jest neogotycki grobowiec na cmentarzu parafialnym, który dziś służy jako schowek na szczotki. 

tanowiska w radach nadzorczych Towarzystwa Pożyczkowego we Wrześni i Banku Ludowego w Miłosławiu oraz członkostwo w Towarzystwie Przemysłowym obrazują elitarny status Konstantego Winżewskiego (1815–1883) w życiu społecznym ówczesnej Wrześni. Na tę pozycję od połowy XIX wieku pracowała rodzina. Była to bowiem familia kupiecka, która prowadziła liczne interesy m.in. w stolicy prowincji, Poznaniu. Pozostały po tym wpisy rezydencjonalne hoteli, które były publikowane w prasie. Od 1859 roku nazwisko Wiżniewski pojawiało się kilkukrotnie. Ułatwiało to wówczas prowadzenie interesów przez kupców i ziemiaństwo powiatu wrzesińskiego w najważniejszym mieście Wielkopolski.

LIDER BIZNESU

Wrzesiński kupiec specjalizował się w handlu korzeniami (przyprawami), winami i cygarami. Hurtownie prowadził we Wrześni i Miłosławiu. Wysokie marże generowały zysk, który lokował w nieruchomościach. Na przykład wyremontował miłosławski Bazar, w którym prowadził działalność. Natomiast w 1869 kupił i odnowił jedną z kamienic na Rynku we Wrześni. W ślad za nim poszli Borecki (Rynek), Bulczyński (ul. Poznańska), a także Goelt, Diamant i Ehrenfried (ul. Zamkowa). Miasto w kilka lat znacząco poprawiło swój wizerunek.
Konstanty Winżewski wymyślił także składy węglowe przy dworcach kolejowych. Po 1875 szansę na stworzenie tego biznesu dały władze pruskie, które otworzyły linię kolejową Oleśnica – Gniezno. Dzięki temu węgiel ze śląskich kopalń trafiał prosto do wrzesińskich i miłosławskich domostw.

RODZINA

Niestety ród Winżewskich miał niefart i szybko wygasł. Synowie Konstantego zmarli wcześnie – Konstanty junior w 1881, a Michał trzy miesiące po ojcu w 1883. Młodszy z synów prowadził drogerię. Wdowa po nim, Jadwiga, wniosła chemię i kosmetyki jako posag do kolejnego małżeństwa z Janem Niżyńskim, kupcem i aptekarzem z Wrześni. Obrotna Jadwiga primo voto Winżewska dzierżawiła także dawną oberżę (hotel) Stanisława Paprzyckiego – dzisiejszy budynek przy Jana Pawła II 30 (kiedyś Pewex). Biznesy funkcjonowały do jej śmierci w 1893 roku.
Brat Konstantego, Józef, był nauczycielem w Szkole Katolickiej we Wrześni. Z kolei wdowa po nim, Emilia z d. Landowska, prowadziła wyższą szkołę dla dziewcząt. Winżewscy angażowali się także w działalność społeczną. Michałowa Winżewska była prezeską Towarzystwa Pań Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo, które założono w 1894 roku.

GROBOWIEC

Konstanty Winżewski w 1878 roku wybudował na wrzesińskim cmentarzu parafialnym okazały neogotycki grobowiec z figurą św. Heleny. Czyżby spodziewał się zagłady rodziny? Do dzisiaj jest to ciekawy architektonicznie i jeden z najpiękniejszych obiektów nekropolii. Został zbudowany z cegły, na planie prostokąta. Strop odcinkowy jest wsparty na stalowych belkach, a dach przykryty płytami betonowymi.
W grobowcu nie ma już trumien Winżewskich. Wiele lat temu zostały usunięte i zakopane w pobliżu. Aktualnie obiekt jest wykorzystywany przez administratora cmentarza jako zaplecze techniczne. Jego stan wymaga pilnych prac. Bez tego trudno będzie zachować ten zabytek dla potomnych.

DAWNA WRZEŚNIA

Winżewscy to ambasadorzy Wrześni, której już nie ma, a nawet którą trudno sobie wyobrazić. Głównie przez brak ikonografii – fotografia wówczas raczkowała. Nie było także usystematyzowanych badań na źródłach niemieckich.

XIX–wieczne mieszczaństwo Wrześni było społecznością wielonarodową i wielowyznaniową, tworzoną przez Polaków, Żydów oraz Niemców. Utrzymywało się przede wszystkim z rzemiosła, drobnego handlu i usług. Pod koniec stulecia coraz większe znaczenie odgrywał żywioł polski (przedsiębiorcy, bankowcy, lekarze oraz urzędnicy).

W 1897 roku we Wrześni odnotowano aż 267 samodzielnych rzemieślników i przemysłowców. Mieszczanie odgrywali ważną rolę nie tylko w gospodarce, ale również w życiu społecznym i narodowym. Zakładali polskie towarzystwa, banki, chóry, organizacje sportowe i dobroczynne. W ten sposób bronili polskości, wspierali rodzimy handel i pomagali mniej zamożnym mieszkańcom. Oprócz Winżewskich do wrzesińskiej elity należało szersze grono, m.in.: Feliks Rakowski – kupiec, prezes Towarzystwa Przemysłowego, dr Melchior Pernaczyński – lekarz i działacz bankowy, Franciszek Bednarowicz – kowal i wynalazca pługa wrzesińskiego, a także Robert Sieburth i jego następcy – produceni obuwia, Daniel Ehrenfried, Jakub Stein, Samuel Goldberg oraz rodziny Bannerów i Schrimmerów, którzy byli kupcami i właścicielami nieruchomości.

Rodzina Winżewskich zniknęła z Wrześni pod koniec XIX wieku.
 

Fotografie: 

Września w okresie belle époque – potęga kupiecka i rzemieślnicza. W 1897 roku na terenie miasta działało 267 samodzielnych rzemieślników i przemysłowców (na około 5500 mieszkańców). Zdjęcie ze starej pocztówki prezentujące rynek w dzień targowy. Fot. archiwum „WW”.

Ulica Poznańska (dziś Jana Pawła II) na końcu XIX wieku. Na zdjęciu mieszczaństwo wrzesińskie, kupcy i rzemieślnicy. Fot. archiwum  „WW”.

Wielonarodowa i wielowyznaniowa Września końca XIX wieku. Niemiecki dom handlowy przy ul. Zamkowej (obecnie to ul. Harcerska). Dzisiaj w tym miejscu działa Sklep Polski. Fot. archiwum  „WW”

Grobowiec rodziny Winżewskich, najstarszy ocalały na cmentarzu parafialnym przy ul. Gnieźnieńskiej. Wybudowany w stylu neogotyckim (wygląd z 2013 roku).Obecnie służy administratorowi jako magazyn. Trumien Winżewskich już w nim nie ma. Fot. Sebastian Mazurkiewicz (Ziemia wrzesińska pod zaborem pruskim. Czasy i ludzie).

Źródła:
Damian Staniszewski, Opracowania historii rodziny Winżewskich, archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Poznaniu.
Katarzyna Wypych, Ocena stanu zachowania grobowca Winżewskich, archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Poznaniu.
Marian Torzewski, Ziemia wrzesińska pod zaborem pruskim. Czasy i ludzie, Września 2013.
Sebastian Mazurkiewicz, Pracą i wytrwałością, „Przegląd Powiatowy”, 23.11.2018.
Archiwum „Wiadomości Wrzesińskich” i informacje własne redakcji