Od zera do bohatera i z powrotem. Sylwetka Józefa Cichowlasa

Józef Cichowlas miałby we Wrześni pomnik, gdyby nie fatalny koniec kariery w atmosferze skandalu. Jak jednak twierdzi klasyk, prawdziwego mężczyznę poznaje się nie po tym, jak zaczyna, ale jak kończy.

Nadeszła Niepodległa i potworna bieda. W okolicach Radomska nie było pracy, więc Waleria i Leonard Cichowlasowie ruszyli za pracą do Rzeszy. Znaleźli zatrudnienie u junkra na Pomorzu Zachodnim. Na saksach w 1920 roku urodził się im syn, Józef. Wkrótce na świat przyszedł jego młodszy brat.

Niestety sześcioletniemu Józiowi umarł ojciec.

– Od tego czasu rozpocznie się moja poniewierka – napisze później Józef w życiorysie.

Właścicielowi dóbr rycerskich pod Szczecinem matka z dziećmi nie była potrzebna.

RZEŹNIK

Waleria wróciła zatem do Makowisk w powiecie radomszczańskim. Do nędzy. Mały Józio poszedł do szkoły, ale po dwóch latach przerwał naukę.

Jego matka wyszła drugi raz za mąż. Dorastający syn zaczął zawadzać. Został oddany na służbę do ciotki w Żytnie, po drugiej stronie powiatu radomszczańskiego. Tutaj ukończył 7-klasową szkołę powszechną.

W wyrośniętym chłopaku najpewniej uruchomiła się samoświadomość klasowa, bo zapragnął zdobyć zawód. W 1937 roku został przyjęty do warsztatu rzeźniczego w Makowiskach. Przepracował tam trzy lata. Być może zdołał wyrobić papiery czeladnicze.

W 1940 roku zagarnęła go wojna. Trafił na przymusowe roboty do Schwiessel w Meklemburgii.

SŁUŻBA NA MOŚCIE

U bauera pracował do 1 maja 1945 roku. Wolność odzyskał dzięki Armii Czerwonej. Pod Radomsko nie wrócił. Rozpoczął nowe życie w Gorzowie, wkrótce Wielkopolskim (wcześniej Landsberg an der Warthe).

Wstąpił do Milicji Obywatelskiej i Polskiej Partii Robotniczej. Od maja do listopada 1945 roku, z mianowania komendantury radzieckiej, pełnił funkcję komendanta ochrony mostu nad Wartą w Świerkocinie. Miał brać udział w walce z niedobitkami hitlerowskimi i bandami podziemnymi.

Tę swoją waleczność ukrywał w życiorysie. Dopiero w 1983 roku epizod wojenny okazał się istotny przy ustalaniu uposażenia emerytalnego.

SZKOŁY PARTYJNE

Józef Cichowlas zrezygnował z kariery milicyjnej. Wybrał gorzowski komitet partii. Długo jechał na – jak to ujęto – „wrodzonej inteligencji”. Jednak żeby awansować, musiał uzupełniać wiedzę na kursach partyjnych. Został wysłany do Wojewódzkiej Szkoły PPR w Bydgoszczy, później do Centralnej Szkoły PPR w Łodzi i Centralnej Szkoły PZPR w Warszawie.

Pierwszy raz pierwszym sekretarzem został w Kaliszu. Najpierw Polskiej Partii Robotniczej, a od grudnia 1948 roku – Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Szkolący go towarzysze scharakteryzowali go jako nieznoszącego krytyki apodyktycznego samodzierżawcę o niewyparzonym języku. Stąd rodziły się – odnotowane w aktach – konflikty z aktywem partyjnym i społecznym. Z czasem partia traktowała go jako „żelazną miotłę”.

Jako pierwszy sekretarz Komitetu Powiatowego porządkował struktury w Kępnie i Gnieźnie. Po reorganizacji, na własną prośbę, w październiku 1960 roku został przeniesiony na pierwszego do Wrześni.

Już w czasach wrzesińskich uzupełnił wykształcenie. Zdał maturę w Liceum Ogólnokształcącym dla dorosłych w Gnieźnie. W 1966 roku został magistrem prawa na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Na piątkę obronił pracę magisterską pt. Początki władzy ludowej w powiecie wrzesińskim 1945–1950.

BUDOWNICZY POLSKI LUDOWEJ

Pierwszy był naprawdę pierwszym. To się we Wrześni spodobało. Ówczesna administracja była totalnie zmarginalizowana.

– W wyniku emocjonalnego zaangażowania często rodzą się u niego tendencje do zastępowania ludzi do tego powołanych, co nie raz doprowadza do niepożądanych napięć i tendencyjnego nań nacisku – czytamy w charakterystyce Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Poznaniu.

Powoli rodziła się też legenda budowniczego miasta. Pierwszy sekretarz miał trzy specjalizacje: rolnictwo, usługi i gospodarkę komunalną.

Na rachunek Józefa Cichowlasa można zaliczyć m.in. takie inwestycje komunalne jak: sztuczny zalew na Lipówce (1967), budowa Osiedla Tysiąclecia, podział nowych działek na Osiedlu Sokołowskim i Osiedlu Sławno (1968), Szkoła Podstawowa nr 3 przy ul. Kosynierów (1969), ośrodek zdrowia przy szpitalu (1971), Park im. Dzieci Wrzesińskich i amfiteatr (1974). Dzięki gierkowskiemu boomowi rozwinął się także przemysł we Wrześni, Miłosławiu i Orzechowie. Kombinat PGR Bieganowo i PGR Sokołowo były liderami wielkopolskiego rolnictwa.

Uwieńczeniem sukcesu był Order Budowniczego Polski Ludowej w 1974 roku i awans do Poznania.

ZŁOTE MYŚLI SEKRETARZA

Fragment Polskiej Kroniki Filmowej z 1971 roku do dzisiaj budzi emocje. W reportażu (zatytułowanym Na przykład Września – miasto, gdzie liczą się tylko czyny) widzimy Józefa Cichowlasa przechadzającego się z towarzyszami po mieście. To w tej kronice po raz pierwszy Września expressis verbis została wywyższona ponad Poznań.

Pierwszy z Wrześni miał pewnego rodzaju fiksację na punkcie sieci handlowej i rzemieślniczej. Z tego powodu zniszczono – zabytkową przecież – kupiecko-rzemieślniczą architekturę miasta z przełomu XIX i XX wieku.

Zbigniew Mika pisał w „Głosie Wielkopolskim” (nr 138/1968):

Józef Cichowlas pokazuje wnętrza wytwornych, dobrze urządzonych sklepów, opowiada, jakich to zabiegów dokonano, by z 3–4 kramików zrobić salon na „medal”. Łączono więc sklepy nawet dwóch sąsiadujących ze sobą domów, przebijano ściany nośne, likwidowano bramy i korytarze wejściowe, przenosząc je w mniej reprezentacyjne miejsca.

Towarzysz pierwszy sekretarz w 1973 roku mówił wprost, z kim zrobić porządek:

– Posesja po ob. Tuczyńskim szpeci w mieście, nie należy czekać, obiekt ma być zaadaptowany na lokal handlowy przez WSS (kamienica w Rynku; Tuczyński nie zgadzał się na to – przyp. red.).

Permanentnym problemem w tych wytwornych placówkach handlowych był częsty brak towarów, np. wrażliwego politycznie asortymentu mięsa i jego wyrobów. To irytowało pierwszego sekretarza na posiedzeniach egzekutywy:

– Nie można czekać na to, co „Bóg przyniesie”. [...] W naszym handlu musi zniknąć słowo „nie ma”, „nie wiem”. […] Na rogu Lenina i 22 Stycznia należy uruchomić sklep spożywczy (chodzi o Sezam – przyp. red.) i na ul. Lenina sklep papierniczy. Handel musi wyjść naprzeciw społecznemu zapotrzebowaniu. Nie słowem, a czynem lud nam zalicza – mówił na posiedzeniu 12 kwietnia 1968 roku.

FABRYKANCI W ŚCIUNKACH

Rzemiosło zostało przegonione w boczne ulice miasta. Jednak partii ciągle zawadzało jak kamień w bucie, bo do prywatnej drobnej wytwórczości przeciekały surowce z zakładów pracy i tzw. państwowe przydziały. Nie podobało się to, że uczniowie na praktyce pracowali po 11 godzin, ani to, że rzemiosło to już produkcja, a nie usługa:

– Ilu z rzemieślników może mieć zainstalowane zakłady we własnych willach, np. fryzjerzy. Ilu z rzemieślników pracuje jeszcze w podwórzach otoczonych budynkami mieszkalnymi, gdzie swoją pracą zakłócają spokój mieszkańcom. […] Należy rozgraniczyć usługi naprawdę potrzebne ludności, jak: ślusarstwo, wodno-kanalizacyjne, stolarstwo i tych rzemieślników traktować inaczej aniżeli „fabrykantów” – perorował Cichowlas na egzekutywie.

NOMENKLATURA

Omnipotencja Józefa Cichowlasa przejawiała się także w kadrach. Stał na czele egzekutywy KP PZPR we Wrześni. Było to wąskie, 11-osobowe grono działaczy partii (sekretarze z komitetu, przedstawiciele prezydium i dużych zakładów pracy, komendant MO), które faktycznie zarządzało powiatem wrzesińskim. Oczywiście z ostatnim zdaniem należącym do pierwszego.

Na przykład egzekutywa decydowała o obsadzie stanowisk kierowniczych, tzw. nomenklatury komitetu powiatowego. W 1969 roku obejmowała ona 134 stanowiska, w tym m.in. kierowników i dyrektorów szkół. Jak to wyglądało w praktyce, podamy na przykładzie legendarnego dyrektora LO Benedykta Kłosina. Cytaty za protokołem egzekutywy z 16 sierpnia 1968 roku:

Towarzysz Marian Kujawski (sekretarz KP) przedstawił propozycję Wydziału Oświaty na stanowisko dyrektora Liceum Ogólnokształcącego tow. Kłosina dotychczasowego wykładowcę w tej szkole.

Władysław Suchecki (członek Egzekutywy KP): – Uważam, że propozycja jest bardzo słuszna.

Józef Cichowlas (I Sekretarz KP): Proponuję aby z tow. Kłosinem przeprowadzić rozmowę. Opinia jest aprobująca.

Florian Wojciechowski (zastępca przewodniczącego PPRN): – Towarzysz Łagódka koniecznie chciał być dyrektorem i w chwili obecnej rozsiewa niekorzystne plotki o tow. Kłosinie.

AWANS

Cichowlas był dobrze ustosunkowany w województwie. Od 1972 roku zasiadał w egzekutywie KW. Jego przedsiębiorczość i sukcesy we Wrześni zostały dostrzeżone. W 1973 awansował na I sekretarza Komitetu Powiatowego w Poznaniu. Formalne przeniesienie nastąpiło rok później. Po likwidacji powiatów partia zreorganizowała swoje struktury. W maju 1975 roku towarzysz Cichowlas został skierowany na I sekretarza Komitetu Dzielnicowego Poznań-Grunwald.

Jednak w Poznaniu chyba stracił czujność rewolucyjną. Ton nadawał tam Józef Zasada, I sekretarz KW w Poznaniu, ze swoim wielkopańskim stylem rządów. Aparatczyk był znany z wykorzystywania stanowiska do celów prywatnych. I w tę manierę poszedł także nasz Józef z Wrześni.

Na poznańskim Grunwaldzie siedzibę miał Mostostal. Cichowlas użył swoich wpływów i przedsiębiorstwo pomogło mu w wykończeniu i wyposażeniu domku letniskowego w Jerzykowie (gm. Pobiedziska). W latach 1977–1980 pracownicy zakładu w godzinach pracy lub w „czynie społecznym” wykonywali na daczy sekretarza prace murarskie, m.in. przy budowie kominka i brodzika. Do roboty zaangażowani byli również uczniowie nauki zawodu. Za wykonane prace pierwszemu sekretarzowi dzielnicowemu nie zostały wystawione żadne faktury ani rachunki.

UPADEK

Po powstaniu Solidarności w sierpniu 1980 roku i upadku Edwarda Gierka partię nawiedziło „odnowienie moralne”. PZPR ratowała swój wizerunek poprzez rozliczanie ekipy byłego I sekretarza KC PZPR. Jednym z kozłów ofiarnych został Józef Cichowlas.

W październiku 1980 roku Zakładowy Komitet Robotniczy Mostostalu wysłał do prokuratury zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przez I sekretarza KD Grunwald w związku z budową jego domku letniskowego. W toku śledztwa okazało się, że Cichowlas naciągnął przedsiębiorstwo na 144 tys. zł. Próbował się ratować. Wpłacił na konto Mostostalu 30 tys. zł. Nadaremno.

Przed IX Zjazdem PZPR z lipca 1981 roku został pozbawiony wszystkich funkcji: I sekretarza KD Grunwald, członka egzekutywy KW oraz radnego Poznania. Ostatecznie wykluczono go z partii. Uciekł na wcześniejszą emeryturę.

W październiku 1981 został tymczasowy aresztowany. Rozpoczął się jego proces. Został skazany na pięć lat pozbawienia wolności. Rok później Sąd Najwyższy złagodził wyrok o połowę. Cichowlasa pozbawiono także Orderu Budowniczego PRL.

Wtajemniczeni twierdzą, że po latach odwiedzał Wrześnię z rodziną i chwalił się swoimi osiągnięciami. Zmarł w 1994 roku w Poznaniu.

Zdjęcia:

Józef Cichowlas, jako I sekretarz Komitetu Dzielnicowego PZPR Poznań-Grunwald w 1979 roku. Fot. Archiwum Państwowe w Poznaniu.

Józef Cichowlas wmurowuje kamień węgielny pod budowę Szkoły Podstawowej nr 3 przy ul. Kosynierów we Wrześni. Fot. Września – miasto w centrum zainteresowania

Wizyta w PGR Bieganowo przed dożynkami centralnymi w Poznaniu w 1974 roku, od lewej: Józef Cichowlas, premier Piotr Jaroszewicz, starościna dożynek Zofia Cybulska, I sekretarz KC PZPR Edward Gierek, starosta dożynek Bogumił Paul, dyrektor kombinatu. Fot. arch. „WW”.

Przebudowa kamienicy u zbiegu ul. Lenina i 22 stycznia. Powstał tutaj sklep spożywczy „Sezam”. Fot. Września – miasto w centrum zainteresowania

Pochód 1 maja 1972 we Wrześni. Na pierwszym planie Józef Cichowlas, I sekretarz KP PZPR we Wrześni. Fot.  Fot. Września – miasto w centrum zainteresowania