Prawie sto lat służy mieszkańcom. Niezwykła historia wrzesińskiego szpitala

Budynek szpitala we Wrześni to ciekawy przykład udanej architektury okresu II Rzeczypospolitej. W momencie oddania do użytku w 1928 roku był to jeden z najnowocześniejszych szpitali w całym kraju. Do dzisiaj zachowała się oryginalna substancja zabytkowa szpitala, którą można podziwiać. 

Już w 1911 roku wrzesiński Sejmik Powiatowy podjął uchwałę o potrzebie budowy nowego szpitala. Dotychczasowy nie spełniał już standardów i zwyczajnie nie był w stanie pomieścić wszystkich pacjentów wraz z całym zapleczem. Do czasu wybuchu I wojny światowej zdążono jedynie zakupić działkę pod budowę nowego obiektu. Zdecydowano się na zakup gruntu w sąsiedztwie istniejącego starego szpitala.

Odrodzona w 1918 roku po 123 latach niewoli Rzeczpospolita borykała się z wieloma problemami. Powojenne zawirowania ekonomiczne związane z inflacją nie tworzyły okoliczności sprzyjających przystąpieniu do tak wymagającej inwestycji. Decyzja zapadła w Starostwie Powiatowym dopiero pod koniec 1924 roku. Prace budowlane ruszyły wiosną 1925. Kamień węgielny pod budowę lecznicy wmurował starosta Adam Charkiewicz. Władze powiatowe dysponowały wówczas funduszem 150 tys. zł, a koszt budowy obliczono na 700 tys. zł. Już pod koniec lata 1925 roku mury szpitala sięgały czterech metrów, lecz fundusz budowlany uległ wyczerpaniu.

Budowę wznowiono dopiero w marcu 1927, gdy władze powiatu w końcu uzyskały pożyczkę obligacyjną. Ostatecznie w lipcu tego roku uzyskano kredyt hipoteczny budowlany w wysokości 400 tys. zł, zabezpieczony na nieruchomościach powiatu. W październiku 1927 budynek stanął pod dachem, a 19 listopada urządzono uroczystość tzw. wieńca, połączoną z uroczystym przyjęciem zorganizowanym w pustych jeszcze salach szpitala.Budynek szpitala otwarto 2 grudnia 1928 roku. Poświęcenia dokonał ks. Feliks Szczęsny Fierek, proboszcz i dziekan wrzesiński. Do użytku oddano tylko część budynku, ponieważ w pozostałej części nadal prowadzono prace, które trwały przez całą zimę 1928/1929.

Szpital był obiektem trzykondygnacyjnym, przygotowanym na 105 łóżek, miał trzy oddziały, dwie sale operacyjne, poradnię, pracownię rentgenologiczną i aptekę. Każdy oddział był podzielony na dwie klasy, w zależności od zamożności chorych.Bryła gmachu szpitala wyraźnie zaznaczała się w mieście. Elewacja frontowa z wysuniętym ryzalitem została częściowo licowana kostką granitową do wysokości pierwszego piętra. Fasadę ponadto ozdobiono pilastrami i gzymsami. Budynek został całkowicie podpiwniczony. Do dzisiaj wewnątrz zachowało się sporo oryginalnych elementów, w tym drewniane futryny drzwiowe, a w wielu salach nadal można ujrzeć oryginalną posadzkę ceramiczną.

W szpitalu przebywało średnio około 80 pacjentów, nad którymi opiekę sprawowały Siostry Miłosierdzia (Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo). Posługiwały one w szpitalu do 1952 roku. Poza nimi w placówce pracowały także osoby świeckie. Głównym lekarzem szpitalnym był dr Florian Uliszewski, a dyrektorem szpitala został pochodzący z Krakowa dr Władysław Pawlicki.Szpital był chlubą miasta. Uchodził za jeden z najnowocześniejszych w kraju. Nieprzypadkowo zatem 25 maja 1929 roku szpital odwiedził prezydent Ignacy Mościcki. Przybywały tu także delegacje z innych miast i instytucji.Kryzys gospodarczy w latach 30. przejawił się zmniejszeniem liczby pacjentów oraz obsługi (w tym Sióstr Miłosierdzia), a także obniżeniem stawek żywieniowych. Był to trudny okres w każdej dziedzinie życia młodego wówczas odrodzonego państwa.

Mimo tych trudności w 1934 roku oddano do użytku kaplicę szpitalną. Została ona dostawiona po wschodniej stronie bryły budynku. Nakryta jest dwuspadowym dachem, z wieżyczką na sygnaturkę nakrytą hełmem, a ten zwieńczony jest krzyżem. Wewnątrz zainstalowano dwa duże witraże – po lewej stronie witraż Najświętszej Marii Panny (zakupiony z drobnych ofiar społeczeństwa), a po prawej św. Józefa z Jezusem (ufundowany przez Dom Centralny Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo). W górnej części, powyżej gzymsu w części kolebkowej, znajdują się trzy mniejsze witraże – w centrum witraż oka opatrzności, po lewej stronie św. Wincentego à Paulo, a po prawej św. Ludwiki de Marillac. Witraże według projektu prof. Wiktora Gosienieckiego wykonała poznańska firma Polichromia, którą kierował Henryk Nostitz-Jackowski.

Kaplicę poświęcił 28 listopada 1934 roku nowy proboszcz wrzesiński ks. Kazimierz Kinastowski. Na jej zabytkowe wyposażenie składają się m.in. ołtarz główny z portatylem w stylu art deco, sedilla, ławki, stacje drogi krzyżowej, meble zakrystyjne. Na jednej z ławek znajduje się tabliczka z napisem: „Wszelkie prace stolarskie / wykonał w kaplicy / St.[anisław] Badziński i synowie / Fr.[anciszek] i St.[anisław] / Września, dnia 20.2.1935 r.”. Poza tym kaplica posiada oryginalną stolarkę okienną i drzwiową. Częściowo zabytkowe są również paramenta i naczynia liturgiczne. Na chórze znajduje się zabytkowy instrument muzyczny – fisharmonia.

W różnych opracowaniach na temat kaplicy podaje się, że prawdopodobnie obraz Chrystusa w nastawie ołtarza został namalowany w 1936 roku przez Stanisława Ignacego Witkiewicza. Informacja ta jest jednak błędna. Biorąc pod uwagę sygnowanie obrazu znajdujące się w prawym dolnym rogu (monogram literowy „GW” + data „1936”), autorstwo to należy przypisać wspomnianemu już Wiktorowi Gosienieckiemu, który zaprojektował witraże. Tym samym Gosieniecki wraz z Nostitz-Jackowskim stworzyli spójny program artystyczny kaplicy, obejmujący zarówno projekt witraży, jak i obraz Chrystusa umieszczony w nastawie ołtarza. Zachowany monogram „GW” oraz data „1936” jednoznacznie wskazują na autorstwo Wiktora Gosienieckiego, co pozwala zweryfikować powielaną w literaturze informację o przypisaniu obrazu Stanisławowi Ignacemu Witkiewiczowi. Wyposażenie artystyczne kaplicy stanowi zatem w znacznej mierze dzieło poznańskiego środowiska artystycznego skupionego wokół Wiktora Gosienieckiego i Henryka Nostitza-Jackowskiego.

W okresie II wojny światowej szpital został przejęty przez niemieckiego okupanta i służył również do leczenia żołnierzy Wehrmachtu. Jednak w ostatnich miesiącach wojny, wraz ze zbliżaniem się frontu od wschodu, szpital był całkowicie zajęty przez wojsko niemieckie. Szczęśliwie wojenne zniszczenia nie dosięgły bryły budynku wrzesińskiej lecznicy. Inaczej było wewnątrz. Sale i pomieszczenia nie nadawały się do wykorzystania i dopiero pod koniec 1945 roku oddano placówkę ponownie do użytku. W okresie PRL-u szpital rozbudowano o dodatkowe przedłużenie skrzydła zachodniego (1970).

Rozbudowy kontynuowano w okresie współczesnym. W 2001 roku, za czasów starosty Krzysztofa Wojciechowskiego, otwarto nowy szpitalny oddział ratunkowy. W latach 2011–2015, za czasów starosty Dionizego Jaśniewicza, wybudowano nowy szpital, po stronie południowej od istniejących budynków.Budynek szpitala należy do najcenniejszych przykładów architektury użyteczności publicznej okresu międzywojennego we Wrześni. Pomimo licznych rozbudów zachował historyczną bryłę oraz wiele oryginalnych elementów wyposażenia. Dziś stanowi ważne świadectwo rozwoju opieki zdrowotnej w powiecie wrzesińskim. 

ID

Źródła:

Marian Torzewski, Ziemia wrzesińska w Polsce Odrodzonej. Czasy i ludzie, Września 2016.

Damian Staniszewski, ustalenia i pisma dotyczące budynku szpitala w aktach Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Poznaniu.

Ziemia wrzesińska. Przeszłość i teraźniejszość, red. Janusz Deresiewicz, Warszawa–Poznań 1978.

Strona internetowa: https://www.dioblina.eu/Szpital_Powiatowy_Wrzesnia