Miliony zniknęły. Tajemnica fortuny Józefa Żychlińskiego z Gorazdowa

Znajomości z Piłsudskim i Paderewskim, milionowy majątek oraz wpływy w świecie finansów nie uchroniły Józefa Żychlińskiego przed dramatycznym upadkiem jego rodziny.

Józef Żychliński (1872–1941) bardzo często pojawia się na kartach historii jako sąsiad Władysława Reymonta z pobliskiego Kołaczkowa. Wizyty noblisty we dworze w Gorazdowie miały jakoby nobilitować Żychlińskiego. Zapomina się przy tym, że wzajemne odwiedzanie się ziemian-sąsiadów należało po prostu do polskiej tradycji.

PROBLEM Z BOGACTWEM

Oprócz tych krotochwili w regionalistyce lubi się podkreślać że Żychliński był „najbogatszym Polakiem". To za sprawą publikacji prof. Wojciecha Roszkowskiego. W 1983 roku naukowiec stworzył listę 500 największych właścicieli ziemskich w Polsce w 1922 roku, ale w tym zestawieniu dziedzica Gorazdowa nie uwzględnił. Jedynym reprezentantem powiatu wrzesińskiego był Władysław Kościelski (298. miejsce), mający w posiadaniu Bugaj i inne tereny, łącznie 4680 ha. Natomiast Józef Żychliński miał „tylko” 1025 ha. Trzy lata później ukazało się opracowanie pt. Gospodarcza rola większej prywatnej własności ziemskiej w Polsce 1918–1939. Roszkowski umieścił w niej listę najzamożniejszych ziemian. Tym razem Żychlińskiego ulokował na pierwszym miejscu z wartością 293 mln zł zgromadzonego kapitału (gotówka, ziemia, udziały w firmach, papiery wartościowe).

LATYFUNDYŚCI Z KRESÓW

To są mocne, okrągłe kwoty. Prasa z epoki jednak prawie w ogóle nie zauważyła Żychlińskiego, tym bardziej jako najzamożniejszego człowieka lub ziemianina. Na przykład „Orędownik Wrzesiński” w 1926 roku podał zupełnie inną trójkę najbogatszych Polaków, powołując się na dane urzędu skarbowego. Byli to: książę Adam Czartoryski (majątek wart ponad 15,8 mln zł), hrabiowie Jakub Potocki (ponad 6,8 mln zł) i Ksawery Branicki (ponad 6,5 mln zł). Zatem gdyby istniały wówczas rankingi „Wprostu” lub „Forbesa”, Józef Żychliński być może zostałby w nich ujęty, ale pewnie przegrałby z latyfundystami z Kresów. Był jednym z „naj”, a nie najzamożniejszym Polakiem.

POLICYJNA TECZKA

Józef Żychliński był milionerem z domu. Ogromny majątek odziedziczył po ojcu Stanisławie. Przerwał studia rolnicze we Wrocławiu, aby przejąć latyfundium. Zaangażował się politycznie. Przeciwnie do rodziciela – powstańca styczniowego – był konserwatystą, reprezentantem tzw. poznańskiej polityki pałacowej. W 1907 roku był współtwórcą Kasyna Obywatelskiego, organizacji skupiającej ziemian lojalnych wobec zaborcy.

W nagrodę został radcą Ziemstwa Kredytowego w Poznaniu. Jego nowa siedziba powstała naprzeciwko Zamku Cesarskiego, utrzymana w tym samym, przyciężkawym, neoromańskim stylu architektonicznym. Dzisiaj działa tutaj filharmonia. W 1916 roku Żychliński był współzałożycielem Stronnictwa Pracy Narodowej, które wydawało „Gazetę Narodową”.

Działalność polityczna Żychlińskiego była obserwowana przez Królewskie Prezydium Policji w Poznaniu. Została po tym teczka osobowa z informacjami.

LEPSZY NIŻ KORFANTY

Nie jest ich zbyt wiele. To ledwie cztery kartki. Najciekawszy jest artykuł z gazety „Lech” z 1914 roku o zebraniu obwodowym wyborców w Miłosławiu. Potentat z Gorazdowa został w nim zjechany od góry do dołu.

– Pan Żychliński znany jest szerszej publiczności z niefortunnej swojej kandydatury poselskiej podczas ostatnich wyborów do sejmu pruskiego. Nie miał wówczas szczęścia w karierze politycznej, ponieważ żywioły demokratyczne stanowczo się oparły i spowodowały upadek zwolennika poznańskiej polityki pałacowej. […] Pan Żychliński, który we Wrześni mało znalazł uznania dla swoich zasad politycznej rezerwy, czytaj: konserwy, nie miał stanowczych oponentów, mimo że na zebraniu miłosławskim pokaźna liczba wyborców mu nie sprzyjała. Nieliczna większość podniosła ręce na znak, że na kandydaturę p. Żychlińskiego się zgadza, a podnoszono ręce powoli, opieszale, jakoby pod naciskiem jakimś – zauważył dziennikarz.

Autor ironizował, że na zebraniu w Miłosławiu przemawiał Wojciech Korfanty, przedstawiany jako polityk radykalny. Mimo to kandydatem na delegata wybrano Żychlińskiego.

KARIEROWICZ

W aktach policyjnych zachowała się także notatka:

Uprzejmie zawiadamia się, że paszport wystawiony 15 lipca 1915 roku właścicielowi majątku von Żychlińskiemu z Gorazdowa na podróż do Rosji, za zgodą landrata we Wrześni, został rozszerzony na podróż do Austro-Węgier. Żychliński wylegitymował się jako referent tamtejszej administracji i oświadczył, że z polecenia służbowego musi następnego dnia udać się do Wiednia.

O co tu chodzi? Otóż Józef Żychliński zrobił wielką karierę w czasie I wojny światowej. Po wkroczeniu do Królestwa Polskiego (zabór rosyjski) wojsk państw centralnych stworzona została tutaj administracja okupacyjna, polski quasirząd pod niemiecko-austriacką kuratelą. W ten sposób otwarto furtkę awansu dla proniemieckich ziemian z Wielkopolski, takich właśnie jak Żychliński.

We wrześniu 1915 roku dziedzic z Gorazdowa objął funkcję kierownika spraw wiejskich i handlowych przy Sztabie Korpusu w Płocku. Starał się ochraniać rodaków przez negatywnymi skutkami wojny. Pomagał w organizacji opieki dla 400 dzieci. Ponadto załatwił pracę w administracji wielu polskim ziemianom.

W 1916 został awansowany do Warszawy, do sztabu generalnego gubernatora Hansa Hartwiga von Beselera. Sprawował kolejno funkcję zastępcy niemieckiego komisarza przy Tymczasowej Radzie Stanu Królestwa Polskiego, a następnie pracował w komisariacie Rady Regencyjnej.

MIAŁ GADANE

Jednak to nie funkcja tworzyła Żychlińskiego, a jego cechy osobowościowe. Był to człowiek o niezwykle pogodnym usposobieniu, dobroduszny, życzliwy, nie stronił od żartów. Co istotne, zawsze był dobrze poinformowany. Biegle władał językiem niemieckim. Typ dyplomaty i negocjatora. Był zaufanym Beselera, który wykorzystywał go w mediacjach z polskimi środowiskami politycznymi. Wynegocjował np. skład Tymczasowej Rady Stanu i przeforsował Wacława Niemojewskiego, wielkiego właściciela ziemskiego, na urząd Marszałka Koronnego.

– Okazał się zręcznym i doświadczonym negocjatorem – pisał później we wspomnieniach Bogdan Hutten-Czapski, doradca Beselera do spraw polskich.

Podobne spostrzeżenia można znaleźć w pamiętniku Stanisława Dzierzbickiego, prawnika i ekonomisty, ówczesnego członka Tymczasowej Rady Stanu:

– Kwilecki niewiele się w ogóle odzywa, ale Żychliński, który jest o wiele ruchliwszy i wymowniejszy, potrafi najdrastyczniejsze zarządzenia przedstawić w dziwnie łagodnym świetle, a najmniejsze ustępstwo – ba! Nawet cień ustępstwa, jakąś mglistą obietnicę – uważać za fakt pierwszorzędnej wagi.

GERMANOFIL

Józef Żychliński był określany wprost „niemieckim Polakiem”. Po Warszawie paradował w niemieckim mundurze. Zachowało się zresztą zdjęcie Tymczasowej Rady Stanu z 1917 roku, na którym jest w kolorze feldgrau. Niedaleko obok stoi Józef Piłsudski w mundurze austriackiego celnika (legionisty). Poglądy polityczne Żychlińskiego scharakteryzował w swoich wspomnieniach Tadeusz Święcicki, nauczyciel z Płocka, członek TRS:

– Wynikały z przeświadczenia, że na rozwój wypadków [...] decydujący wpływ wywrą Niemcy, [...], a wobec tego umiarkowana polityka ugodowa w stosunku do Niemiec jest najbardziej wskazaną.

Jednocześnie Żychliński miał twierdzić:

– W polityce niestety trzeba liczyć się z możliwościami i starać się wydobyć wszystko to, co się daje uzyskać, nie rezygnując ze swoich ostatecznych dążeń.

Taka postawa nie była rozumiana w powiecie wrzesińskim. Po pobycie w Gorazdowie w maju 1916 roku Stanisław Dzierzbicki zanotował w swoim pamiętniku:

– Przy jak najlepszych stosunkach sąsiedzkich nasz gospodarz pan Józef Żychliński, należący do stronnictwa ugodowego poznańskiego, ma ze swoimi sąsiadami […] częste utarczki słowne.

W innym miejscu Dzierzbicki zauważył, że mimo wojennych trudności gospodarstwo prosperowało bardzo dobrze dzięki sprawnemu zarządzaniu przez żonę właściciela – Zofię – podczas jego nieobecności.

UKRAINA I PIŁSUDSKI

Po podpisaniu traktatu brzeskiego (9 stycznia 1918) Józef Żychliński nie protestował, nie podał się do dymisji, choć Niemcy chcieli oddać rdzenne polskie ziemie Ukraińcom. Umowa zobowiązywała państwa centralne do przekazania Ukraińskiej Republice Ludowej Chełmszczyzny wraz z częścią południowego Podlasia.

Żychliński próbował odkręcić tę sprawę w Berlinie:

– Koła polskie były poruszone. Ostrą akcję prowadzili mąż zaufania Rady Regencyjnej w Berlinie W. Feldman oraz Żychliński. Na forum parlamentu w uzgodnieniu taktyki z polskim Kołem poselskim odczytał tekst Orędzia Rady Regencyjnej. [...] W efekcie 20 lutego 1918 r. zapadła decyzja u Kühlmanna o nieznoszeniu okupacji Chełmszczyzny i oddaniu kwestii ustalenia granic komisji mieszanej – pisał prof. Zdzisław Julian Winnicki.

Józef Żychliński 3 kwietnia 1918 roku uczestniczył w misji, która doprowadziła do porozumienia z generałem Józefem Dowbor-Muśnickim (późniejszym dowódcą powstania wielkopolskiego) i demobilizacji I Korpusu Polskiego. Kilka miesięcy później Gorazdowianin zorganizował od strony formalnej powrót Józefa Piłsudskiego z twierdzy w Magdeburgu. 10 listopada brał udział w powitaniu przyszłego naczelnika państwa na dworcu kolejowym w Warszawie.

Dzień później wspomniany Tadeusz Święcicki spotkał Józefa Żychlińskiego w pobliżu Towarzystwa Ziemskiego Kredytowego w Warszawie. Miał od niego usłyszeć:

– Moje poglądy przegrały, zwyciężyła pańska wiara, a z nią razem Polska, możemy więc czuć się na równi szczęśliwi.

19 listopada 1918 roku Żychliński wrócił na stałe do Gorazdowa.

SZEF KARTELU

Zdobyte doświadczenie i kontakty w Warszawie nie poszły na marne. Józef Żychliński niedługo musiał zajmować się ogierami-stadnikami w Gorazdowie. W 1921 roku został prezesem Ziemstwa Kredytowego w Poznaniu, które prowadziło bank na obszarze dawnego zaboru pruskiego. Była to jedna z największych instytucji finansowych w II RP. Na co dzień mieszkał w służbowym mieszkaniu przy ul. Wyjazdowej 11 (dzisiaj Święty Marcin). W Gorazdowie bywał rzadko, gospodarstwo prowadziła żona, a faktycznie majątkiem administrował Kazimierz Jankowski, były powstaniec wielkopolski.

Bankier Żychliński reprezentował szerokie interesy ziemiaństwa, które w odrodzonej Polsce broniło status quo. W szczególności wszystkich tych, którzy dorobili się milionów na współpracy z zaborcą i podczas wojny światowej – jednym z nich był właśnie nasz Józef z Gorazdowa. Na przykład w 1924 roku niemal 70 wytwórców cukru zrzeszyło się w kartelu o nazwie Spółka Handlowa Cukrowni. Spółka powołała Bank Cukrownictwa w Poznaniu. Józef Żychliński został przewodniczącym rady nadzorczej. Bank skupował od spółki cukier, przetrzymując go następnie w magazynach i wypuszczając na rynek małe ilości towaru, aby jego cena regularnie rosła.

Żychliński przez pewien okres był również szefem Lewiatana, czyli Centralnego Związku Polskiego Przemysłu, Górnictwa, Handlu i Finansów. Organizacja ta skupiała potentatów przemysłowo-ziemiańskich. Oligarchowie dbali o utrzymanie swojej pozycji, inwestując w kampanię wyborczą piłsudczykowskiego Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR). Jednak drogi sanacji i Lewiatana rozeszły się w połowie lat 30. Fortunaci po cichu zaczęli wspierać opozycję. Tutaj pewną misję do spełnienia miała Zofia Żychlińska.

POLITYCZKA

Zofia Żychlińska (1883–1961), z domu Thiel, była córką Stefana, prawnika z Wrześni. Dorobił się on jako naganiacz Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej, która skupowała podupadłe polskie majątki. Zresztą w powiecie wrzesińskim odniosła w tym względzie wielki sukces właśnie dzięki Thielowi. Prasa poznańska napiętnowała przypadki sprzedaży polskich gospodarstw Niemcom, toteż opinii publicznej znane były dokonania obrotnego notariusza z Wrześni.

Józef Żychliński ożenił się z Thielówną w 1904 roku. W posagu dostał kontakty i wpływy teścia, ale także łatkę sługusa Prusaków.

Notka biograficzna Zofii Żychlińska jest stereotypowa. Skoro była żoną wielkiego ziemianina, to podkreśla się jej działalność społeczną i charytatywną. Tymczasem w latach 30. stała się rasową polityczką, ponieważ Lewiatan ochładzał relacje z rządami sanacji. Dlatego widzimy na zdjęciach, jak dziedziczka Gorazdowa wita ostentacyjnie Józefa Hallera na wrzesińskim rynku w 1934 roku. Z kolei na innych fotografiach z tego czasu Józef Żychliński, ubrany we frak – lew salonu poznańskiego – siedzi w pierwszych rzędach z dygnitarzami sanacyjnymi, dyplomatami etc. Gdzie diabeł nie może, tam babę pośle.

JÓZEFOSTWO ŻYCHLIŃSCY

Ten zwrot w stronę antysanacyjnej opozycji to nie były tylko zdjęcia. Zachowała się korespondencja Zofii Żychlińskiej z Ignacym Janem Paderewskim z lat 1929–1931, która dotyczyła spadku po Kazimierzu Pułaskim i Kazimierzu Kozłowskim. Obaj walczyli o niepodległość Stanów Zjednoczonych w 1776 roku. Kongres miał ich wynagrodzić ziemią, na której obecnie stoi Chicago. Nieruchomości miały być warte 84 mln dolarów (sic!). Zofia Żychlińska prosiła Paderewskiego, aby wystarał się u prezydenta Herberta Hoovera, by spadek nie trafił do prywatnych osób, tylko na cele publiczne, narodowe i organizacyjne. W jednym z listów autorka pisze o złej sytuacji Polski, kryzysie finansowym i moralnym oraz sugeruje, że uzyskanie pieniędzy z Ameryki mogłoby wzmocnić środowiska narodowe i stworzyć inną sytuację polityczną w kraju.

Z Gorazdowa do szwajcarskiego Morges były wysyłane również depesze imieninowe i życzenia zdrowia – podpisywane jako „Józefostwo Żychlińscy” – za które Paderewski każdorazowo dziękował.

Zofia Żychlińska popierała także działania polityczne gen. Władysława Sikorskiego, który współtworzył antysanacyjny Front Morges w lutym 1936 roku, notabene wspólnie z Paderewskim.

– Wodzowie są zawsze bardzo nieliczni. Pan nim jest. Spotkanie uważam za myśl doskonałą i pragnęłam bardzo gorąco, aby doszło tym razem do prawdziwego porozumienia. Będę oczekiwała wiadomości. Straszne jest położenie ekonomiczne zagrażające już normalnemu istnieniu kraju – pisała Żychlińska do Sikorskiego w przeddzień powołania Frontu.

WDOWI GROSZ

Żychlińscy nie zdołali pokonać sanacji. Uczynił to dopiero Hitler. W czasie okupacji podzielili los wrzesińskiego ziemiaństwa. Zostali wysiedleni do Generalnej Guberni. Zamieszkali w kamienicy przy ul. Filtrowej 69 w Warszawie. Józef Żychliński pracował w Banku Handlowym, był wiceprzewodniczącym rady nadzorczej. Zmarł 6 września 1941 roku.

– Zachowała się w tym czasie z godnością, jak na Polkę przystało – takie świadectwo moralności wystawili Zofii Żychlińskiej Kazimierz Żychliński, wiceprezes Ziemstwa Kredytowego, i dr Alfred Chanowicz, profesor Uniwersytetu Poznańskiego.

Po wojnie Zofia Żychlińska wróciła do Poznania. Z milionerki stała się nędzarką. Na mocy dekretu PKWN o reformie rolnej straciła cały majątek w Gorazdowie. Łącznie 819 ha z dworem i parkiem, które dostałaby przecież w spadku po mężu. Dawne włości stały się po kilku latach częścią Kombinatu PGR w Bieganowie. Zofia została na utrzymaniu córki Anny (1907–1970), która pracowała w poznańskiej placówce CPN.

Zofia Żychlińska początkowo otrzymywała wdowi grosz po mężu, dlatego też był jej potrzebny przytoczony certyfikat etyczny. Świadczenie wynosiło 1457 zł, po otrzymaniu dodatku przejściowego urosło do 3675 zł.

W 1947 roku władze administracyjne nakazały Żychlińskiej zabranie swojego dobytku z siedziby Ziemstwa Kredytowego, który tam przechowywała. Sama mieszkała w kamienicy przy ul. Matejki, później przeprowadziła się na ul. 27 Grudnia. Po likwidacji Ziemstwa w 1949 roku wstrzymano jej wypłatę świadczeń. Przez siedem miesięcy zostawała bez środków do życia. Ostatecznie komisarz rządowy przyznał jej znacznie niższą ZUS-owską emeryturę w wysokości 2100 zł.

Z ogromnych milionów, które posiadał Józef Żychliński przed wojną, Zofii udało się odzyskać ledwie 10 tys. zł w postaci 100 akcji Banku Polskiego o wartości 100 zł każda. To chyba najbardziej pokazuje skalę dramatu, jaki spotkał rodzinę Żychlińskich.

W 1992 roku, z inicjatywy biskupa Jana Czerniaka, prochy Józefa, Zofii i Anny zostały sprowadzone z Warszawy. Familia spoczęła w grobowcu na cmentarzu parafialnym w Sokolnikach.

Zdjęcia:

Główne: Józef Żychliński na tle dworu w Gorazdowie Fot. Leonard Durczykiewicz/NAC (AI)

W środku:

Gorazdowo – gospoda St. Günthera, szkoła, dwór Żychlińskich przed 1918. Fot. Benz

Posiedzenie inauguracyjne Tymczasowej Rady Stanu w dawnym Pałacu Rzeczypospolitej w 1917. Czerwonym kolorem zaznaczeni Józef Żychliński (pierwszy z lewej) i Józef Piłsudski (pierwszy z prawej). Fot. NAC

Józef Żychlińskim w niemieckim mundurze w 1917. Fot. NAC

W środku Zofia Żychlińska odznaczona Mieczami Hallerowskimi podczas wizyty Józefa Hallera we Wrześni w 1934 r. Fot. Franciszek Włosik

Uroczysta akademia ku czci marszałka Józefa Piłsudskiego (1935). Rektor Uniwersytetu Poznańskiego prof. Stanisław Runge odczytuje tekst statutu stypendium im. Marszałka Józefa Piłsudskiego ufundowanego przez uniwersytet. W pierwszym rzędzie od prawej siedzą: wiceminister wyznań religijnych i oświecenia publicznego ks. Bronisław Żongołłowicz, kierownik Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego prof. Konstanty Chyliński, premier Marian Zyndram Kościałkowski, wiceminister rolnictwa i reform rolnych hr. Roger Raczyński. W głębi prezydent poznańskiego Ziemstwa Kredytowego Józef Żychliński. Pod oknem widoczni przedstawiciele korporacji studenckich ze sztandarami. Fot. NAC

Dwór w Gorazdowie – stan obecny. Fot. FIB