Trzy pokolenia w jednej fabryce. Tak rodziło się Orzechowo

Nasza publikacja pt. Od małego tartaku do giganta. Burzliwe losy fabryki w Orzechowie, opublikowana niedawno na portalu Września.info.pl, wywołała spore poruszenie wśród starszych mieszkańców Orzechowa. Pewne zawiłości historyczne wymagały wyjaśnienia. 

Rozmawiamy na ten temat ze Zdzisławem Przybylskim, świadkiem historii, który w latach 1963–1995 pracował w Sklejkach. Następnie kontynuował karierę zawodową w firmie Tarkett. Dzisiaj pracuje społecznie w Stowarzyszeniu Emerytów i Rencistów w Orzechowie.

„WW”: Zbiera pan informacje na temat Bolesława Bystrzyckiego, właściciela fabryki w Orzechowie.

ZDZISŁAW PRZYBYLSKI: – Tak, ale to dzieje się mimochodem, w związku z powiązaniami rodzinnymi. Mój ojciec Stefan rozpoczął pracę w fabryce w wieku 14 lat i przepracował tutaj 52 lata. Pozostawił po sobie wiele opowieści z początku. Zresztą historia Sklejek zawsze mnie interesowała. Pracowałem wiele lat w tym zakładzie – teraz pracuje syn. Jadzia Stefańska zaczęła zbierać różne materiały na temat Sklejek i staram się być pomocny w tym projekcie.

Bystrzycki – co to był za człowiek w opowieściach pana ojca?

– Pierwszą osobą z mojej rodziny, która tutaj pracowała, był mój dziadek, ale on nie był z Orzechowa. Bystrzycki go ściągnął ze Strzelna. Pracował w cegielni przy maszynie parowej. Mieszkał na terenie zakładu, w tym miejscu, gdzie jest obecnie biurowiec. Bystrzycki miał do niego zaufanie. Podczas niedzielnych spacerów pukał do jego okna i mówił: „Panie Brzezicha, pan pozwoli” – i właściciel fabryki opowiadał mu o swoich planach. Gdy się rozchodzili, wkładał mu do kieszeni 120 zł. To było wówczas mnóstwo pieniędzy. Niestety dziadek miał wypadek, gorąca para go poparzyła. Wyszedł z tego, ale później się przeziębił i zmarł. Rodzina musiała się wyprowadzić. Ale ojciec zapoznał się wówczas z mamą i na randki jeździł rowerem, 90 km do Strzelna.

Bystrzycki wybudował kaplicę dla mieszkańców Orzechowa.

– Orzechowo należało do diecezji poznańskiej, do parafii w Dębnie. Do kościoła na niedzielną mszę trzeba było się przeprawiać przez Wartę. Błędnie jest podawana informacja, że Bystrzycki ufundował kaplicę po tym, jak dzieci potopiły się w 1903 roku w rzece, a przecież zakład kupił dopiero w 1920. A więc powód był inny. Jemu nie uchodziło, aby w kościołach w Dębnie lub w Czeszewie siedzieć w jednej ławce z pracownikami. Pewnego razu szarańcza ogołociła z liści Puszczę Nadnotecką w okolicach Szamotuł. Takie niepełnowartościowe drewno Bystrzycki kupił za grosze i wybudował kaplicę przy pomocy pracowników. Przy ołtarzu powstała loża, gdzie radca zasiadał ze swoją rodziną. W Orzechowie funkcjonowała też świetlica – w tym miejscu dzisiaj jest bank. Co niedzielę odbywała się potańcówka. Gdy wybiła godzina 21.00, Bystrzycki przychodził z kluczem i mówił: „Do domu, jutro do pracy”. Ponadto patronował miejscowemu Sokołowi, stworzył orkiestrę dętą. Muzykami byli pracownicy, a próby odbywały się w parku przy pałacu.

Kroniki odnotowały wielki pożar zakładu?

– Tak, ale fabryka była bardzo dobrze ubezpieczona. Bystrzycki miał środki na odbudowę fabryki. Powstała cegielnia, ruszyła odbudowa. Wcześniej nawiązał współpracę ze Szwedem o nazwisku Karstensen, który zajmował się wysyłką drzewa. Większość ówczesnej produkcji była wysyłana na eksport do Szwecji. Tenże Szwed mieszkał w Orzechowie, w domu przy figurze. Co ciekawe, po wojnie przez Paged również nawiązano współpracę z firmami szwedzkimi. Eksportowane były przede wszystkim fryzy – klepki do parkietów i płyty mozaikowe. Na tym polu zawiązała się później współpraca z Tarkettem.

Rozmawiamy w domu, który powstał z dywidendy?

– Tak, wybudował go mój ojciec, który był też udziałowcem fabryki. Miał na to pieniądze z dywidendy. Część pracowników była członkami wspólnoty, którą po wojnie stworzył Bolesław Bystrzycki, po to aby uchronić firmę od nacjonalizacji. 50 procent udziałów należało do zaufanych pracowników i jakoś to przez pewien czas funkcjonowało. Ówczesne władze szukały pretekstu, aby pozbyć się Bystrzyckiego i w końcu tak się stało. Dotyczyło to zakupu drewna orzechowego. Został aresztowany i do Orzechowa już nie wrócił. Później mieszkał na Sołaczu w Poznaniu.

Przez ponad 30 lat pracy w Sklejkach był pan świadkiem tego, jak rozwijał się ten zakład.

– Wówczas wszystkie inwestycje były centralnie sterowane. Pierwsza nastąpiła modernizacja wydziału sklejek, gdzie dokonano wymiany dachu. To było na przełomie lat 1959/1960, gdy miałem jeszcze praktyki w technikum w Jarocinie. Następnie powstała estakada, a później wydział płyt wiórowych i płyt stolarskich.

Ale chyba największy rozwój nastąpił w latach 70.? Z materiałów archiwalnych wynika, że do Orzechowa przyjeżdżali np. Włosi na montaż maszyn.

– To nastąpiło nieco wcześniej. Już w latach 60. pojawiły się łuszczarki firmy Reutte, które w zakładzie pracowały bardzo długo. Później zakupiono maszyny włoskiej Cremony. Dzięki tym urządzeniom pozyskiwano taśmę, z której produkowano sklejkę. Zakład w Orzechowie stał się największym producentem sklejki w Polsce. Powstał także nowy oddział płyt stolarskich. Mniej więcej w miejscu, gdzie znajdowała się hala z pruskiego muru, do której Niemcy w czasie okupacji sprowadzili z Poznania fabrykę mebli. Produkowane były tutaj szafy koszarowe i skrzynie do amunicji.

Można powiedzieć, że Orzechowo rozbudowało się przy fabryce.

– Najlepiej byłoby to pokazać podczas objazdu. Na przykład ul. Starowiejska zmieniła się nie do poznania z tym, co pamiętam z lat 40. i 50. Przecież tam większość domów była pod słomą. Tutaj (ul. Kolejowa), jak ojciec się wybudował w grudniu 1949 roku, to jakby pan spojrzał na północny zachód, to nie było żadnego domu. W pobliżu był tylko dom kolejowy, w którym mieszkało czterech kolejarzy. Kolej miała także pola, na których pracownicy mogli sadzić ziemniaki. Potem, w latach 60., zaczęły powstawać pierwsze bloki. Ulica Jabłoniowa była prawie cała pusta, były tam dwa, trzy domy. Urodziłem przy tej ulicy w czasie wojny. Najpierw kolej podzieliła swoje nieruchomości na działki budowlane i tak stopniowo powstawało nowe, powojenne Orzechowo. Ciężkie to były czasy, ale ludzie się budowali. 

Przeczytaj także: Od małego tartaku do giganta. Burzliwe losy fabryki w Orzechowie.