Gierek, bloki z wielkiej płyty i gościńce [FOTO]

Polska Ludowa przyniosła do Wrześni i w jej okolice modernistyczną architekturę. To różnorodne dziedzictwo. Jednak po brutalnym gwałcie funkcjonalizmu zostały perły, np. gościniec Darz Bór w podmiłosławskim Bugaju. 

Dawna Września na przełomie XIX i XX wieku została zabudowana ciągiem kamienic w różnorodnym stylu, z charakterystycznymi, gęstymi podwórkami. Po drugiej wojnie światowej nastąpiła istotna zmiana. Coraz większą rolę odgrywało projektowanie i planowanie miast. Zaczęła dominować funkcjonalność, czyli kwestia przydatności dla człowieka.

Po 1956 roku dotarły do nas echa światowych tendencji spod znaku Le Corbusiera i Hansenów, przede wszystkim standaryzowane budownictwo z prefabrykatów (Osiedle Tysiąclecia). Kilka innych rozwiązań pojawiło się okresie gierkowskiej modernizacji z lat 1971–1975. Wszystkie założenia determinowała polityka, gospodarka i dostępna technologia.

BETONOWE ŻEBRA

Na początku lat 60. XX wieku pojawił się styl prostych brył, z funkcją czysto techniczną, ograniczoną normatywami i budżetem. Z tego okresu pochodzi dwukondygnacyjny budynek administracyjny Tonsilu. To jedyny zachowany gmach po dawnym kompleksie przemysłowym fabryki głośników. Budowlę oddano do użytku w lipcu 1962 roku. Realizatorem było Gnieźnieńskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Terenowego. Charakterystyczna jest tutaj elewacja – to rząd pionowych, betonowych żeber, które unifikują fasadę. Dzięki temu biurowiec wygląda inaczej w każdej porze dnia, w zależności od kąta padania promieni słonecznych.

OD CEGŁY DO WIELKIEJ PŁYTY

4 września 1968 roku wmurowano kamień węgielny pod budowę Osiedla Tysiąclecia. Pierwotnie planowany teren zabudowy obejmował 20 hektarów w rejonie ulic Batorego, Dąbrowskiego i Królowej Jadwigi. Łącznie 18 bloków i 660 mieszkań. Pomysłodawcą nazwy był Józef Wiącek, ówczesny prezes Wrzesińskiej Spółdzielni Mieszkaniowej i przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej.

Architektura sygnowana przez pracownię Eryka Sieińskiego z Poznania rozlała się po byłych ogrodach i terenach pegeerowskich. Pierwsze budynki budowano z cegły, potem stosowano technologię „wielki blok”, polegającą na montażu gotowych segmentów, następnie stosowano „wielką płytę”, a dokładniej tzw. płytę winogradzką. Bloki dla spółdzielni budował Kombinat Budowlany Poznań-Północ „Trójka”, który zrealizował 80 proc. inwestycji. Innymi wykonawcami byli Peberol i prywatna firma ze Strzałkowa.

Z czasem mieszkaniom zaczęły towarzyszyć budynki użyteczności publicznej – pawilony handlowe przy ul. Kilińskiego i Chrobrego (blaszaki). Ewenementem był pierwszy w kraju Dom Seniora (ul. Piastów), zaprojektowany specjalnie pod potrzeby osób starszych.

MAŁY POLONEZ

Jednym z najciekawszych przykładów architektury i infrastruktury lat 70. jest Motel Polonia Podstolice, administracyjnie leżący w Zasutowie (dzisiejsza nazwa to Hotel Restauracja Greys Polonia). Jego historia wiąże się z budową międzynarodowej trasy E-8, której odcinek Poznań – Września ukończono w 1974 roku. Droga miała być nowoczesną arterią szybkiego ruchu, wyposażoną w oświetlenie, odpowiednie oznakowanie, parkingi, stacje benzynowe i obiekty obsługi podróżnych.

Motel w Podstolicach/Zasutowie był właśnie jednym z takich obiektów. Oferował 80 miejsc noclegowych, restaurację, kawiarnię i obszerny parking. To właśnie tutaj rozpoczęła się wizyta Edwarda Gierka i premiera Piotra Jaroszewicza związana z otwarciem trasy.

To szczególnie ciekawy przykład, ponieważ obiekt zaprojektowano na wzór poznańskiego Hotelu Polonez (autorzy koncepcji architektonicznej: Jerzy Liśniewicz, Józef Maciejewski, Stefan Zieleźkiewicz). Robocza nazwa projektu brzmiała nawet „Miniaturka Poloneza”. Część hotelową wykonano z elementów wielkopłytowych, natomiast restaurację zbudowano tradycyjną metodą. Inwestorem przedsięwzięcia był GS Nekla.

GOŚCINIEC

Kolejną oryginalną realizacją z tego okresu jest 30 wielkopolskich gościńców. Większość otwarto w 1974 roku z okazji 30-lecia PRL-u. Wszystkie oparto na projekcie Jerzego Buszkiewicza i Jana Kopydłowskiego. Ich znakiem rozpoznawczym były strome dachy schodzące niemal do ziemi. Miały nawiązywać do regionalnej architektury. Choć budynki miały podobną sylwetkę, poszczególne zajazdy wyróżniały się wystrojem i kuchnią. Do tej sieci należał Darz Bór w Bugaju koło Miłosławia, którego właścicielem był Kombinat PGR Bieganowo. Jego ofertę poszerzono o odnowiony zameczek myśliwski. W menu znalazły się zupa Darz-Bór i gicz cielęca.
Pomysłodawcą sieci zajazdów był Andrzej Śliwiński, ówczesny wicewojewoda poznański, prywatnie miłośnik turystyki i myślistwa.

ARCHITEKTURA JUBILEUSZOWA

Motel Polonia i Darz Bór są przykładami architektury jubileuszowej. To budynki i inwestycje, którymi władze PRL-u upamiętniały państwowe rocznice, przede wszystkim 30-lecie Polski Ludowej w 1974 roku. Ówczesne władze przygotowały nawet powiatowy program, w którym uwzględniono 50 pozycji inwestycyjnych i modernizacyjnych oraz trzy pakiety remontowe. Wśród najważniejszych zamierzeń znalazły się: oddanie amfiteatru we Wrześni (niedokończony obiekt funkcjonował już od 1973 roku, odbyły się tutaj m.in. dożynki wojewódzkie), przekazanie 120 mieszkań spółdzielczych, oddanie 8 km dróg o twardej nawierzchni.
W pakiecie jubileuszowym znalazła się również budowa Domu Rzemiosła. Obiekt został oddany do użytku 1 grudnia 1973 roku. Głównym projektantem budynku był Wrześnianin, inżynier architekt Andrzej Chudziak. Był to jedyny wówczas obiekt utrzymany w stylu modernistycznym przy ul. Kościelnej, w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła farnego. Prowokacja czy głupota – trudno orzec.

MIASTO NA WSI

Charakterystycznym elementem architektury PRL-u w naszej okolicy była koncepcja „miasta na wsi”. Oznaczała ona przenoszenie miejskich warunków
życia do miejscowości związanych z Państwowymi Gospodarstwami Rolnymi. W latach 70. obok dawnych folwarków i tradycyjnych domów wyrastały bloki dla pracowników PGR-ów i ich rodzin. W najlepiej wyposażonych wsiach budowano też obiekty, które ułatwiały codzienne życie. Takim wzorcowym przykładem jest Kombinat PGR Sokołowo. W samym Sokołowie powstało osiedle mieszkaniowe i sławetny dom socjalny, który stał się wizytówką powiatu wrzesińskiego. Istną perełką była winiarnia Bachus w Gulczewie, którą pokazano nawet w Polskiej Kronice Filmowej.
Umiastowienie na wsiach przejawiało się także w stosowanych technologiach. W budownictwie wielorodzinnym pojawiła się wielka płyta winogradzka, m.in. w Bieganowie, Grabowie Królewskim czy Bugaju.
Konluzją niech będzie stwierdzenie, że dziedzictwo PRL-u w powiecie wrzesińskim nie ogranicza się do bloków mieszkalnych. To także ciekawe budynki użyteczności publicznej, infrastruktura drogowa i obiekty turystyczne, które opowiadają o ambicjach i przemianach całej epoki.

Źródła:
Weronika Bryl-Roman, Krajobrazy socmodernizacji, Poznań 2017.
Protokoły i załączniki z posiedzeń Egzekutywy KP PZPR we Wrześni z 1974 roku.
Archiwum tekstowe i zdjęciowe „Wiadomości Wrzesińskich”, informacje własne redakcji.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.