Miasto Września na dawnych grobach [FOTO]

Września na dużych połaciach została zbudowana na nekropoliach żydowskich i ewangelickich. Dbałość o katolickie pomniki kultury cmentarnej przychodzi nam z trudem, dlatego nikogo nie powinno dziwić, że czasami straszy. 

KAPITAN PRZY FARZE

Na terenie Wrześni znajdują się się cztery katolickie cmentarze. Pierwszy z nich powstał w XV wieku. To teren zagospodarowany obejściem i zielenią wokół kościoła farnego. Cmentarz przykościelny funkcjonował jeszcze w XIX wieku. Z biegiem lat był poddawany kolejnym pracom porządkowym. W latach 30. XX wieku obniżono teren i zlikwidowano ostatnie groby. Zachował się tylko jeden – kapitana Andrzeja Dobrzyckiego (1782–1856). Był on oficerem napoleońskim, uczestnikiem powstania listopadowego i właścicielem Chociczy Małej.

W okresie staropolskim powstał także cmentarz przyszpitalny (ul. Chopina, dawna willa Stelmachowskiego, dzisiaj budynek administracyjny urzędu gminy). Tego odkrycia dokonano niedawno w trakcie budowy parkingu. Pochówki zostały ekshumowane, a następnie przeniesione do zbiorowej mogiły na wrzesińskim cmentarzu komunalnym.

W BERDYCHOWIE

Po upadku I Rzeczypospolitej władze pruskie zaczęły porządkować nekropolie we Wrześni. Jedną z najważniejszych decyzji było wyprowadzenie cmentarza parafialnego poza miasto. Wybór padł na Berdychowo. To dawna osada, która znajdowała się zaraz za obecnym Placem Świętego Stanisława, przy trasie na Gniezno. Cmentarz założono tutaj około 1820 roku.

Przez ponad 200 lat użytkowania powstało tu kilka interesujących pomników kultury cmentarnej. Do najważniejszych należy kaplica i brama z początku XX wieku, a także grobowce Winżewskich, Prądzyńskich czy Boreckich. Ponadto szczególną czcią i opieką otoczone są zbiorowe mogiły powstańców z okresu Wiosny Ludów i powstania wielkopolskiego, a także zbiorowe groby osób zabitych w okresie II wojny światowej.

W 1872 roku, dzięki fundacji dziedzica Kaczanowa, Józefa Kalasantego Jakubowskiego (1788–1877), na środku cmentarza postawiono kamienny krzyż pomnikowy. Monument został wykuty z piaskowca. Niestety ten piękny artefakt nie przetrwał. 5 kwietnia 2019 roku firma kamieniarska prowadząca prace przypadkowo rozbiła piaskowiec. Parafia farna nie zdołała go do dzisiaj odbudować.

NEKROPOLIA MIEJSKA

Plany założenia nowego cmentarza komunalnego powstały w latach 60. XX wieku, gdy na parafialnym przy ul. Gnieźnieńskiej zaczęły wyczerpywać się wolne miejsca grzebalne. Nowe miejsce spoczynku wpisywało się w panoramę przebudowy Wrześni, którą na przełomie lat 60. i 70. zaordynował Józef Cichowlas, I sekretarz Komitetu Powiatowego PZPR. W 1970 roku w Dębinie przy ul. Kościuszki wyznaczono 9,78 ha z przeznaczeniem na miejsca grzebalne. Teren ten – nazywany też wcześniej Brzezinką – stał się główną nekropolią miasta po 1973 roku, gdy cmentarz farny ostatecznie został zamknięty dla nowych pochówków.

ZDRAJCA FUNDATOREM

W 1778 roku z inicjatywy Adama Ponińskiego*, właściciela miasta, powstała parafia ewangelicka, która obsługiwała wiernych z Wrześni, Czerniejewa, Nekli, Miłosławia, Pyzdr i Zagórowa. Patron ufundował także dom modlitewny, który urządzono w oranżerii. Obiekt znajdował się w północnym narożniku założenia parkowego w Opieszynie (kościół pw. Świętego Ducha). Obok powstał mogilnik. Dzisiaj to działki przy ul. Kościuszki, na których stoją prywatne domy i budynek dawnej Telekomunikacji. Z nekropolii protestanckiej zachował się tylko fragment ogrodzenia.

ŻYDOWSKI KWARTAŁ

Gmina żydowska we Wrześni powstała w XIV wieku. Funkcjonowała do czasu zagłady w 1939 roku, a więc przez 600 lat. W tym czasie funkcjonowały dwa miejsca pochówków Żydów.

W źródłach wskazywany jest stary cmentarz żydowski w obrębie dzisiejszych ulic Fabrycznej, Staszica i Szkolnej, który rzekomo założono w 1700 roku, ale z ewidencji cmentarzy wynika, że nekropolia była datowana na XVI wiek. Rozwój przestrzenny Wrześni w dwudziestoleciu międzywojennym spowodował, że władze miejskie podjęły rokowania z gminą żydowską dotyczące przejęcia tego terenu.

Ostatecznie w 1924 roku magistrat nabył cmentarz od gminy żydowskiej w zamian za dwie morgi innej parceli oraz 2500 zł odszkodowania za masywny murowany parkan o długości 412 m. U zbiegu ulic Szkolnej i Staszica powstał dom urzędniczy (komenda policji). Teren cmentarza podzielono na siedem działek budowlanych. Cztery z nich sprzedano pod budowę prywatnych domów. Na pozostałych wybudowano dom dla starców (DPS) i przychodnię przeciwgruźliczą (dziś stomatolog).

KIERCHÓW

Macewy ze starego cmentarza przeniesiono na „nowy”, który powstał już w 1868 roku w okolicach obecnej ulicy Piastów. Wówczas był to teren poza miastem, przy Szosie Strzałkowskiej. Kirkut miał wielkość 0,5 ha. Stał na nim budynek sakralny o przeznaczeniu przedpogrzebowym (kostnica) oraz mieszkanie dla grabarza.
Tę część Wrześni nazywano Kierchowem. Etymologii tej nazwy można doszukiwać się w słowie kirkut (cmentarz) oraz w słowie kirche (kościół, kaplica). To skrzyżowanie dwóch germanizmów używanych w dawnych zaborach – pruskim i austriackim.

W czasie niemieckiej okupacji władze hitlerowskie częściowo zdewastowały cmentarz i rozebrały kostnicę. Macewy zostały wykorzystane do celów budowlanych. Natomiast po wojnie cmentarz był pozostawiony bez właściwej opieki. Położenie na uboczu miasta powodowało, że było to miejsce atrakcyjne dla dzieci i młodzieży. Ocalałe nagrobki i macewy pozabierali kamieniarze do wtórnego wykorzystania. Obok dawnego kirkutu powstało wyrobisko żwiru, które zamieniło się w składowisko odpadów.

W latach 70. Wrzesińska Spółdzielnia Mieszkaniowa zaczęła zabudowywać cmentarz blokami, które wchodziły w skład rozrastającego się Osiedla Tysiąclecia. Ostatecznie cmentarz żydowski zniknął pod infrastrukturą towarzyszącą, a więc pod drogami, parkingami i zielenią. Niektórzy twierdzą, że przy ul. Piastów do dzisiaj straszy, bo starozakonni dają o sobie znać zza grobu. 

* Jurgieltnik ambasady rosyjskiej, współautor pierwszego rozbioru Polski. Jedna z postaci na obrazie Jana Matejki Rejtan – Upadek Polski. 

Fotografie:

Aktorka Alicja Dąbrowska, prawnuczka Andrzeja Prądzyńskiego, w rodzinnym grobowcu w 2006 roku. Ogolona głowa to poświęcenie do roli Róży w Bezimiennym dziele Witkacego.  Fot. Damian Idzikowski

Grób kapitana Andrzeja Dobrzyckiego przy wrzesińskiej farze. Fot. Projekt Września

Kapica na cmentarzu parafialnym przy ul. Gnieźnieńskiej. Fot. Franciszek Włosik

Fotografia zniszczonego w 2019 roku (i nadal nieodbudowanego) krzyża na cmentarzu parafialnym przy ul. Gnieźnieńskiej. Fot. Muzeum Regionalne we Wrześni

Odsłonięcie tablicy upamiętniającej cmentarz żydowski przy ul. Piastów we Wrześni. Na pierwszym planie Damian Staniszewski i Alicja Bromberger-Kobus, przewodnicząca Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Poznaniu. Fot. Projekt Września

Źródła:
Damian Staniszewski, Renowacja nagrobka Andrzeja Dobrzyckiego – weterana walk o wolność i niepodległość Polski, folder okolicznościowy, 2024.
Damian Staniszewski, Dwa cmentarze żydowskie we Wrześni, folder okolicznościowy, 2025.
Sebastian Mazurkiewicz, Kościoły, kaplice i cmentarze ewangelickie ziemi wrzesińskiej, Września 2017.
Strona internetowa Przedsiębiorstwa Usług Komunalnych (www.puk.wrzesnia.pl).
Strona internetowa Muzeum Regionalnego im. Dzieci Wrzesińskich (www.muzeum.wrzesnia.pl).
Archiwum „WW” i informacje własne redakcji.