Miała służyć pokoleniom, dziś straszy pustką. Kto ocali willę Urbańskich?

Niespełna sto lat temu była najnowocześniejszym domem we Wrześni. Przetrwała wojnę i czasy PRL-u, jednak pierwsze lata XXI wieku okazały się dla niej bezwzględne. Willa Urbańskich przy ul. Gnieźnieńskiej, perełka międzywojennego modernizmu, jest dziś na granicy przetrwania. 

Projekt willi pochodzi z 1931 roku i zachował się do dzisiaj. Można go obejrzeć w Muzeum Regionalnym im. Dzieci Wrzesińskich we Wrześni. To rzadkość, aby takie dokumenty zachowały się do czasów współczesnych. Dzięki nim możemy dowiedzieć się, jak powstawał dom.

JASNE CZASY

Willa została wybudowana dla jednego z najbardziej znanych wrzesińskich przedsiębiorców okresu międzywojennego – Stanisława Urbańskiego – oraz jego żony Heleny, z domu Urbaniak.

Stanisław prowadził skład materiałów budowlanych i opałowych oraz wytwórnię wyrobów betonowych. Udzielał się społecznie – należał do Towarzystwa Przemysłowego i Bractwa Kurkowego. Miał również ambicje i zdolności artystyczne. Tworzył grafiki o charakterze religijno-patriotycznym, projektował też obiekty małej architektury, m.in. nagrobki na cmentarzu parafialnym.

Dom, który wybudował dla rodziny, był wyjątkowy. Willa Urbańskich została wzniesiona w formach modernistycznych, które pojawiły się w architekturze mieszkaniowej Wrześni w latach 30. XX wieku. Budynek prezentuje najlepsze elementy nowoczesnego stylu: funkcjonalność, kubiczność, przy jednoczesnym swobodnym zestawianiu ze sobą brył, oraz prostotę i oszczędność dekoracji. 

Willa Urbańskich w czasach świetności

Willa, wybudowana zgodnie z projektem, zachowała się w niezmienionej do dziś formie. Nie została przebudowana i przekształcona, jak wiele innych budynków we Wrześni, dzięki czemu nadal można podziwiać charakterystyczne cechy architektury modernistycznej.

Obiekt ma trzy kondygnacje nadziemne i piwnicę pod całą powierzchnią. Bryła składa się z kilku połączonych części o różnej wysokości, z najwyższą w narożniku południowo-wschodnim. Główne wejście jest zlokalizowane od południa, zadaszone podcieniem, a od zachodu znajduje się ryzalit klatki schodowej. Od strony południowo-zachodniej do budynku przylega ogród zimowy z zaokrąglonym narożnikiem, nad którym znajduje się balkon z metalową balustradą. Willa jest zbudowana z cegły. Została otynkowana z obu stron, jedynie na słupach ogrodu zimowego oraz narożnych filarkach pozostawiono widoczną cegłę. Elewacja ma jedynie proste zdobienia w postaci pasowych gzymsów oraz sztukatorsko opracowanej tarczy zegara, który ma ścisły związek z rodziną właścicieli.

PRZEDSIĘBIORCA I ARTYŚCI

Jako wykonawca projektu w dokumentach widnieje Władysław Ziętek. Zgoda na budowę została wydana przez magistrat na wniosek małoletniego syna Urbańskich, Romana, w którego imieniu występował ojciec.

Willę oddano do użytku 2 stycznia 1932 roku. Była siedzibą rodzinną wybudowaną z myślą o kolejnych pokoleniach. Wspomniana dekoracja w kształcie zegara, znajdująca się na zachodniej elewacji, pokazuje dokładną godzinę urodzin Romana: 7.57.

Stanisław Urbański z żoną i synem

Zgodnie z ideami modernistycznymi budynki powinny być przede wszystkim funkcjonalne, estetyczne i ekonomiczne. Wpisującą się w te założenia willę Urbańskich wyposażono w wiele udogodnień. Była m.in. pierwszym domem we Wrześni, w którym zastosowano centralne ogrzewanie.

W domu Urbańskich kwitło życie rodzinne, towarzyskie i artystyczne. W latach międzywojennych w willi mieszkał lekarz powiatowy, Zakopiańczyk – Andrzej Chramiec. Swoją pracownię miał tutaj również wrzesiński malarz Marian Turwid, który parał się także pisarstwem.

Andrzej Chramiec przy urodzinowym zegarze Romana Urbańskiego

AGAWY I LUSTRA

W czasie wojny piwnica willi pełniła funkcję schronu przeciwlotniczego, o czym przypominają umieszczone na elewacji strzałki uformowane z tynku. Świadczy to o solidnej konstrukcji budynku.

Po II wojnie światowej willa została znacjonalizowana i podzielona na mieszkania. Helena Urbańska nadal mieszkała w rodzinnym domu, choć zajmowała tylko jego część.

– Na piętrze od strony podwórza mieszkanie miał dyrektor szkoły zawodowej Władysław Żurawski. Na parterze z kolei znajdował się zakład szewski pana Plucińskiego – wspomina Eugenia Dolata, która wychowała się w sąsiedztwie willi.

Wrześnianka dwa razy była w mieszkaniu pani Heleny, jako około 10-letnia dziewczynka, pod koniec lat 50. XX wieku. Dom był wówczas jeszcze pełen blasku.

– Moja koleżanka była krewną pani Urbańskiej i kiedyś razem ją odwiedziłyśmy. Później byłam tam jeszcze raz. Pani Helena była bardzo sympatyczna i otwarta Pamiętam ją jako szczupłą, dostojną siwą panią. Wnętrze domu było piękne. Agawy, lustra, wspaniałe parkiety i wielka klatka schodowa. Pamiętam też ogród, zanim został zdewastowany. Był zachwycający – wspomina pani Eugenia.

DUCH Z PORTRETU

W budynkach zakładu Urbańskich mieszczących się obok willi (dziś już nieistniejących) po wojnie działały GS-y, a później – po przemianach ustrojowych – małe zakłady rzemieślnicze i sklepiki. Dom wrócił do rodziny. W 2005 roku willa została sprzedana. Nowy właściciel podzielił działkę. W części, gdzie kiedyś działał zakład Stanisława Urbańskiego, powstał market Biedronka z parkingiem.

Willa zaczęła popadać w zapomnienie. Wyprowadzili się z niej lokatorzy. Opuszczony budynek stał otwarty i szybko zaczęli pojawiać się w nim nieproszeni goście. Przez uszkodzone drzwi widać było porozrzucane po podłodze dokumenty, zdjęcia i zapisane zeszyty – najwyraźniej efekty plądrowania przez osoby, które bez przeszkód wchodziły do środka.

W 2015 roku zaczęła się seria pożarów. Najpoważniejszy z czerwca 2015 roku strawił górne piętra oraz częściowo dach. Prokuratorskie śledztwo wszczęte na wniosek straży pożarnej nie przyniosło wyjaśnienia i ustalenia winnych. W kolejnych latach pożary powtarzały się. Jako przyczynę służby podawały zaprószenie ognia. 
Willa w tym czasie była wspominana na portalach dla fanów urbexu, czyli eksploracji opuszczonych miejsc:

Opuszczony dom przy skrzyżowaniu ul. Gnieźnieńskiej z ul. Daszyńskiego we Wrześni. Dom wybudował Stanisław Urbański, zamożny wrzesiński przedsiębiorca. Z domem wiąże się legenda. Podobno jednym z licznych rezydentów jest duch, który schodzi z portretu wiszącego przy wewnętrznej balustradzie – czytamy na jednym z nich.

W komentarzach inni fani urbexu piszą, że nie polecają miejscówki, bo jest ona wewnątrz doszczętnie zrujnowana i ogołocona. „Nie ma tam nic ciekawego” – podsumowują. Nikt nie potwierdza też obecności ducha.

POŻARY I NIEPEWNA PRZYSZŁOŚĆ

10 marca 2020 roku willa została wpisana do rejestru zabytków. Mimo że budynek podlega ochronie, jego dalszy los pozostaje pod znakiem zapytania. Ogień pojawia się tu regularnie. Od czasu wpisania willi do rejestru straż pożarna musiała interweniować już siedmiokrotnie. 

Willa płonęła wiele razy. Największy pożar strawił górne piętra i stropy

Wielkopolski Wojewódzki Konserwator Zabytków stara się zaradzić tej sytuacji. Pouczał on właścicieli o obowiązku zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz otoczenia w jak najlepszym stanie. Poza tym próbował m.in. przeprowadzić kontrolę, ale właściciele się nie stawili. Problem dostrzega również Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego we Wrześni, który wydał decyzję administracyjną zobowiązującą właścicieli do zabezpieczenia obiektu. Na razie te działania nie przynoszą wymiernych efektów.

Niedawno w sąsiedztwie willi powstał nowy budynek, w którym działa siłownia. Co ciekawe, jego bryła nawiązuje do stylu modernistycznego. Jak słusznie zauważył podczas zeszłorocznego spaceru historycznego Sebastian Mazurkiewicz, dyrektor Muzeum Regionalnego im. Dzieci Wrzesińskich, gdyby dom Urbańskich miał więcej szczęścia, dziś dwie umiejscowione po sąsiedzku bryły idealnie korespondowałyby ze sobą.

Szczęśliwe czasy willi skończyły się jednak wiele lat temu. Wszystko wskazuje na to, że jeśli urzędy i wrzesińska prokuratura nie podejmą bardziej zdecydowanych kroków, obiekt może zniknąć z krajobrazu miasta.

Zrujnowany widok willi Urbańskich

JOG

Źródła:

• Decyzja Wojewody Wielkopolskiego z 10 marca 2020 r. w sprawie wpisania do rejestru zabytków nieruchomych województwa wielkopolskiego budynku willi przy ul. Gnieźnieńskiej 36 (znak: Po-WD.5140.8271.9.1R.2019).
• Sebastian Mazurkiewicz, Policja budowlana. Zrealizowane i niezrealizowane projekty urbanistyczne miasta Września z lat 1793–1945, Września 2022. 
• Archiwum „Wiadomości Wrzesińskich” i informacje własne redakcji.