To mogliśmy być my. Wrześnianie w Powstaniu Warszawskim

Wojenna zawierucha sprawiła, że w Powstaniu Warszawskim wzięło udział wielu wrześnian. Przedstawiamy najlepiej udokumentowane przypadki.

historia 13:33 01-08-20190 0

Dziś 1 sierpnia, o godz. 17.00 w wielu miejscach kraju zawyją syreny i klaksony aut, a przechodnie zatrzymają się w zadumie na chodnikach. To tradycyjny doroczny hołd dla uczestników Powstania Warszawskiego, jednego z najtragiczniejszych epizodów drugiej wojny światowej. W straceńczej dwumiesięcznej walce z hitlerowcami zginęło lub zaginęło około 16 tys. powstańców, 20 tys. zostało rannych, a 15 tys. wzięto do niewoli. Wśród kiepsko uzbrojonych walczących było wielu młodych ludzi na progu dorosłości, a nawet dzieci. Poza tym w wyniku nalotów, ostrzału artyleryjskiego, ciężkich warunków bytowych oraz masakr urządzanych przez oddziały niemieckie zginęło od 150 tys. do 200 tys. cywilnych mieszkańców Warszawy. Sama stolica w znacznej części została zrównana z ziemią. Wszystko zakończyło się klęską i kapitulacją.

Wiadomo, że w Powstaniu Warszawskim wzięło udział co najmniej kilkudziesięciu ludzi urodzonych lub wychowanych we Wrześni i najbliższych okolicach. Część z nich trafiła do Warszawy jeszcze przed wojną, np. z powodu przeprowadzki czy wyjazdu na studia, inni znaleźli się tam już po 1939 roku, choćby w wyniku zsyłek czy ucieczki przed wojną. W obronie stolicy walczyli także żołnierze należący do 68. Pułku Piechoty, który stacjonował w naszym mieście oraz ludzie, którzy zamieszkali tu po wojnie.

Poniżej prezentujemy najlepiej udokumentowane przypadki związane z powiatem wrzesińskim, znane dzięki pamięci przechowywanej w rodzinach, lokalnym regionalistom i działalności stołecznego Muzeum Powstania Warszawskiego. Lista ta z pewnością nie jest pełna i chyba nigdy już nie będzie. Niektórzy wrześnianie mogli znaleźć się wśród zaginionych i niezidentyfikowanych, z kolei pamięć o innych mogła wymazać zakłamana powojenna okupacja sowiecka. Jednak każdy z poniższych przykładów powinien skłonić do refleksji nad szaloną przypadkowością naszego życia, a także do ostrożności w jednoznacznych ocenach Powstania Warszawskiego. Chwilę na zadumę powinni poświęcić zwłaszcza młodzi ludzie, którzy beztrosko żyją dzisiaj w kolorowym raju, nie zdając sobie sprawy z własnego szczęścia.

Jan Józef Kuźmiński

Pseudonim: „Tank”, urodzony 9.08.1925 we Wrześni, stopień: strzelec, sanitariusz, formacja: Partyzancka Grupa „Kampinos”

Jego rodzice trafili do Wrześni w 1923 roku. Matka była nauczycielką, ojciec lekarzem, uczestnikiem I wojny światowej w szeregach rosyjskich. Mieszkali we Wrześni kilka lat, następnie przeniesiono ich do Iwieńca, na Białorusi, gdzie zastała ich II wojna. Józef przyłączył się tam do powstającej grupy Armii Krajowej i ruszył na Warszawę. Z racji doświadczeń rodzinnych (pomagał ojcu w szpitalach) został sanitariuszem. W Powstaniu walczył „z doskoku”, jego grupa działała na obrzeżach Warszawy. Na początku woził rannych do szpitala w Laskach. – To byli chłopcy po szesnaście, osiemnaście lat, z pistolecikami przeciwko wróblom – wspominał w rozmowie dla Muzeum Powstania Warszawskiego. Po wojnie osiadł w Białymstoku, gdzie został wcielony do Ludowego Wojska Polskiego.

Zofia Maria Degórska (Wolska)

Pseudonim: „Gaba”, urodzona 16.10.1923 we Wrześni, zmarła 17.05.2014, stopień: p.o. lekarza, formacja: Oddział „Bakcyl” (Sanitariat Okręgu Warszawskiego AK)

Do 1939 r. ukończyła we Wrześni szkołę powszechną i trzy klasy gimnazjum. Wraz z bratem Lechem należała do ZHP, była drużynową. Pracowała w Patrolu Harcerskim organizującym pomoc dla Wojska Polskiego II RP i uchodźców. W związku z aresztowaniem harcerzy przez Niemców rodzeństwo zmuszone było do ucieczki i ukrywania się na wsi. W 1940 r., używając sfałszowanych dokumentów, dołączyli w Warszawie do wysiedlonych wcześniej rodziców. Zofia potajemnie kontynuowała tam naukę i sama uczyła młodsze dzieci. Zajmowała się też drukiem ulotek antyniemieckich i tekstów przysięgi AK. W trakcie Powstania pracowała w Szpitalu Polowym przy ul. Marszałkowskiej. Po wojnie zamieszkała w Poznaniu i została stomatologiem.

Józef Głowacki

Pseudonim: „Walczak”, ur. 25.02.1916 w Strzałkowie (ówczesny powiat wrzesiński), zm. 21.08. 1994, stopień: kapral, dowódca plutonu, formacja: Grupa „Północ”, Państwowy Korpus Bezpieczeństwa

Walczył od samego początku wojny w 69 Pułku Piechoty w składzie 17 Dywizji Piechoty Armii „Poznań”. Uczestniczył w bitwie pod Kutnem. Został ranny pod Łęczycą. Do 1941 r. pozostawał w szpitalach wojskowych w Kutnie, Zgierzu, Łodzi i Warszawie. W tym czasie zaczął działać w warszawskiej konspiracji. Został przydzielony do Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa m.st. Warszawy. Brał czynny udział w Powstaniu od jego wybuchu aż do ostatniego dnia. Po klęsce miał trafić do obozu w Pruszkowie, ale udało mu się uciec z transportu. Po wojnie powrócił w rodzinne strony, do Wrześni, gdzie został zastępcą kierownika Urzędu Skarbowego. Funkcję tę pełnił do 1952 r.

Maria Uliszewska-Kaden

Pseudonim: „Mirka”, ur. 18.05.1921 we Wrześni, zm. 30.05.2017, stopień: porucznik, sanitariuszka, formacja: Pułk „Baszta”

Była córką wrzesińskiego lekarza powiatowego Floriana Uliszewskiego, który wybudował willę Mira (później Dom Kadena). Mieszkała tu aż do matury, która przypadła w 1939 r. Niedługo po egzaminie Niemcy wysiedlili ją wraz z rodziną pod Janów Lubelski, a później do Polichna. W czasie wojny wraz z matką trafiła do Warszawy. Tam zaczęła studiować medycynę i wstąpiła do konspiracji. W trakcie powstania była sanitariuszką. – Najgorszy był pierwszy raz, kiedy zobaczyłam chłopaka z rozprutym brzuchem i wszystkimi jelitami na zewnątrz. Miałam torsje, ale potem się przyzwyczaiłam – wspominała. Przeżyła dzięki temu, że w porę porzuciła mundur i legitymację AK. Inaczej zostałaby rozstrzelana. Po wojnie osiadła w Poznaniu, została lekarzem pediatrą. Była m.in. członkiem Izby Lekarskiej i radną miasta Poznania.

Barbara Grabska-Bakiera

Pseudonim: „Prosna”,ur. 20.07.1922, w Bieganowie, zm. 6.12.1995, stopień: sanitariuszka, formacja: 1 kompania „Warszawianka”, III pluton

Córka ziemianina, przemysłowca i działacza społecznego Edwarda Grabskiego. Po wybuchu wojny wraz z rodziną trafiła do Gniezna, a później do Warszawy. W Powstaniu walczyła około tydzień. W ramach ewakuacji Ochoty wraz z rodzicami i siostrą Teresą zesłana do obozu w Pruszkowie, potem na roboty przymusowe do Niemiec. Zmarła w wieku 73 lat w Poznaniu.

Teresa Grabska

Pseudonim: „Prosna II”, ur. 30.09.1928 w Bieganowie, zm. 13.07.1945, stopień: łączniczka, strzelec, formacja: 1 kompania „Warszawianka”, III pluton

Jej historia pokrywała się z losami siostry, aż do czasu wysiedlenia do Niemiec. Nie przeżyła pobytu w obozie dla pracowników ze Wschodu w miejscowości Furtwangen. Zmarła z wycieńczenia.

Edward Jan Grabski

Pseudonim: „Edas”, „Grab”, ur. 5.05.1921 w Bieganowie, sata śmierci: nieznana, stopień: kapral podchorąży, formacja: Narodowe Siły Zbrojne, przydział nieznany

Brat Barbary i Teresy. Poległ w pierwszym miesiącu Powstania. Według relacji znanej rodzinie, prawdopodobnie poniósł śmierć podczas ewakuacji kanałami ze Starego Miasta.

Aleksy Matuszak

Pseudonim: brak, ur. 24.05.1927 w Szemborowie, stopień: cywil, sanitariusz

Pochodzi z ubogiej rodziny, na wychowanie, w wieku 4 lat wziął go wujek z Warszawy. Często wracał do Szemborowa pomagać rodzicom. Podczas powstania pracował w szpitalu polowym na Śródmieściu, do którego przyjmowano również Niemców. – Byłem do wszystkiego: mycia rannych, opatrywania, opróżniania nocników, wynoszenia zmarłych, kopania grobów. To była wielka harówka – wspominał dla MPW.

Alojzy Pluciński

Pseudonim: „Dębina”, ur. 3.05.1917 w Chicago, zm. 22.05.1990, stopień: podporucznik

Walczył w kampanii wrześniowej, dwukrotnie uciekał z obozu jenieckiego, był szpiegiem rozpracowującym niemiecką broń V1 i V2. W Powstaniu dowodził plutonem. Wydostał się kanałami ze Starówki jako jeden z ostatnich powstańców. Od 1969 był mieszkańcem Wrześni. Wydał dwie książki historyczne.

Czesław Pluciński

Pseudonim: nieznany, ur. 3.07.1900 w Nidomie, zm. 11.07.1988, stopień: sierżant

Żołnierz 68. Pułku Piechoty we Wrześni. Walczył w kampanii wrześniowej jako dowódca plutonu. Po ucieczce z niewoli niemieckiej został aresztowany. Był zakładnikiem i robotnikiem przymusowym. W Powstaniu walczył jako członek zgrupowania w Puszczy Kampinoskiej, które przedarło się do Warszawy. Po wojnie wrócił do Wrześni.

Franciszek Kęsy

Pseudonim: „Olejniczak”, ur. 23.12.1893, miejsce nieznane, zm. 13.10.1976, stopień: porucznik

Żołnierz 68. Pułku Piechoty we Wrześni. Brał udział w Powstaniu Wielkopolskim. Podczas kampanii wrześniowej był oficerem żywnościowym, później partyzantem w Puszczy Kampinoskiej. W Powstaniu Warszawskim walczył na Żoliborzu, w grupie majora „Okonia” Kotowskiego. Po wojnie zamieszkał we Wrześni.

INNI WRZESIŃSCY POWSTAŃCY:

Mieczysław „Jastrząb” Jankowiak

Alfons „Funio” Kizierowski

Kazimierz „Ziut” Kłosowski

Kazimierz „Jerszyna” Nowaczyk

Maria „Stacha” Nowaczyk

Andrzej „Bartosz” Stawny

Edward „Edek” Zabłocki

Józef „Miłosz” Krzywania

Thumb tem podsumowanie dai

Damian Idzikowski

13:33 01-08-2019